Hansenshús / Smiðshús, Árbæjarsafni, Reykjavík

Smiðshús er eitt af elstu timburhúsum sem varðveitt eru á Íslandi. Húsið er bindingsverkshús og múrað er í bindinginn með múrsteinum. Upprunalega var bindingsverkið klætt reisisúð að utan og þiljað að innan. Húsið var reist sem íbúðarhús árið 1825 og stóð upphaflega í miðbæ Reykjavíkur, á lóðinni Pósthússtræti 15.
Þetta var fyrsta húsið sem flutt var í hið nýstofnaða útisafn, Árbæjarsafn, árið 1960. Þar fékk það nafnið Smiðshús.¹Jon Brænne (2011). Til vegs og virðingar. Lita- og byggingarsögulegar rannsóknir á Smiðshús í Árbæjarsafni, bls. 229. Í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 2011, bls. 229-237. Ísl. þýð.: Sigurborg Hilmarsdóttir.

Um húsið segir á vef Borgarsögusafns Reykjavíkur:

Hansenshús er kennt við Símon Hansen [1789-1847], dansk-íslenskan kaupmann í Reykjavík. Faðir Símonar hafði verið kaupmaður í Básendakaupstað, en eftir Básendaflóðið 1799 lagðist verslun af á þeim stað. Símon fetaði í fótspor föður síns og kom upp verslun við núverandi Hafnarstræti. Þó hann hafi ekki verið í hópi stórtækustu kaupmanna bæjarins þá naut hann virðingar og sat lengi í bæjarstjórn og þar af lengi sem bæjargjaldkeri. Kona hans var Kristín Stefánsdóttir [1787-1840] og saman eignuðust þau sex börn auk þess sem þau tóku að sér eina fósturdóttur.
Símon Hansen lést 1847 en sonur hans Henreich [Hendrik, 1813-1864] og kona hans Eirný Erlendsdóttur [1821-1886] bjuggu þar áfram til 1864. Þau leigðu út herbergi í húsinu og meðal leigjanda voru þjóðþekktir menn s.s. Jón Árnason þjóðsagnasafnari og fyrsti Landsbókavörður Íslands og Sigurður Guðmundsson málari sem var fyrsti forstöðumaður Forngripasafnsins, síðar Þjóðminjasafsins.
Árið 1864 fluttu í húsið Teitur Finnbogason [1803-1883], eldsmiður og kona hans Guðrún Guðbrandsdóttir [1809-1887].  Var húsið kallað Teitshús meðan hann bjó þar. Teitur leigði einnig út herbergi í húsinu og á árunum 1868-69 bjó þar Sigfús Eymundsson ljósmyndari og bóksali. Guðrún bjó sem ekkja í húsinu til 1887.
Eftir að pósthús bæjarins var flutt í næsta hús var byrjað að kalla götuna þar sem Hansenshús stóð Póststræti og seinna Pósthússtræti. Árið 1887 var sú nafngift fest í sessi og Hansenshús varð nr. 15 við þá götu.
Næstu árin gekk húsið kaupum og sölum. Fyrir framan reis nýtt hús, Pósthússtræti 13 sem hefur verið rifið. Um aldamótin 1900 eignaðist Carl Sæmundsen [1886-1976] húsið. Hann var stórtækur kaupmaður á sinni tíð og keypti ýmis sögufræg hús s.s. Bessastaðastofu og Ostervoldgate 12 í Kaupmannahöfn, eða Jónshús. Hann gaf íslenska ríkinu bæði húsin og Reykjavíkurbær fékk einnig Hansenshús að gjöf og var það fyrsta flutningshúsið sem var flutt í nýstofnað Árbæjarsafn árið 1960.²Borgarsögusafn Reykjavíkur. Árbæjarsafn. Hansenshús. Sótt 13. júlí 2024 af https://app.arbaejarsafn.is/hus/2066959d-0d61-4abf-a633-f76f78f9414c/nanar.

Árið 2005 var orðin mikil þörf á viðhaldi og viðgerðum á húsinu, bæði innan húss og utan. Þá var m.a. ákveðið að gera lita- og byggingarsögulegar rannsóknir á húsinu. Til verksins voru m.a. fengnir þeir Jon Brænne málningaforvörður og Jon Nordsteinen arkitekt. Lesa má um rannsókn þeirra í greininni „Til vegs og virðingar. Lita- og byggingarsögulegar rannsóknir á Smiðshús í Árbæjarsafni“ í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 2011. Þar segir m.a.:

Þegar húsið var flutt í safnið voru inngönguskúr á norðurhlið og kamar við norðausturhornið rifnir og þeim hent. Hin upprunalega útveggjaklæðning var að hluta til ónýt og sökum fjárskorts var beðið með að klæða norðurhliðina. Síðar var ákveðið að til þess að sjá mætti múrsteinana í grindinni yrði múraða bindingsverkið á norðurhliðinni til sýnis án timburklæðningar til hlífðar. Við lagfæringarnar á safninu kusu menn að mála húsið að utan með rauðu járnoxíði og gluggana hvíta. Óvíst er hvort húsið var þannig á litinn undir það síðasta þegar það stóð í miðbæ Reykjavíkur eða hvort það var fyrst málað í þessari litasamsetningu þegar það var komið á safnið. Allt var þá málað að nýju innandyra, að mestu leyti með plastmálningu.³Jon Brænne (2011), bls. 230-231.

Einnig kom í ljós að

Gluggum á vesturhlið hefur verið breytt. Á fyrstu hæð voru tveggja faga gluggar með 2×4 rúðum í hvorum ramma. Þetta er sama gerð og eini upprunalegi gluggaramminn sem varðveist hefur á norðurhlið hússins og sem einnig sést á ljósmyndinni. Gluggarnir á efri hæðinni voru með einu fagi, af sömu gerð og sá sem nú er á austurgafli. Þeim gluggagerðum sem sjást á ljósmyndinni er lýst í brunavirðingu frá 1844. Á gluggunum á fyrstu hæð voru hlerar, að öllum líkindum með oka að utan þegar gluggarnir voru byrgðir. Ekki sjást nú merki um þessa hlera á gluggaföldum á vesturgafli. Af því má ráða að gluggafaldarnir eru ekki upprunalegir. Við norðurhliðina sést upprunalegi inngönguskúrinn en lýsing og mál af honum eru í brunavirðingunni frá 1844.⁴Jon Brænne (2011), bls. 233.

Í upphafi samantektarinnar í lok greinarinnar segir:

Lita- og byggingarsögulegar rannsóknir á Smiðshúsi hafa, ásamt upplýsingum úr skjölum og af gömlum ljósmyndum, skilað mikilvægri, nýrri þekkingu um íslenska byggingarsögu. Rannsóknirnar sýna að húsið var málað utan og innan strax eftir að það var byggt. Þegar húsið var fullbúið í Reykjavík uppúr 1820 var það vandað og virðulegt kaupmannshús þó ekki væri það stórt. Í húsinu voru herbergi með vandaðri innansmíð og máluð í þeim litum sem þá voru í tísku í Danmörku og Noregi. Þegar húsið seinna var endurmálað var einnig fylgt samtímatísku við litaval og skreytingar bæði að utan og innan, meðal annars með vandaðri oðrun (viðarmálningu) á hurðir og lista og með veggfóðrun. Öll málning sem notuð var í húsinu innihélt þornandi olíur, ef til vill blöndu af línolíu og lýsi. Til þess að mála húsið að utanverðu voru ekki notuð ódýrustu litarefni, okkur eða rautt járnoxíð, heldur blýhvíta blönduð með beinsvörtu. Á þessum tíma var blýhvíta þrisvar til sex sinnum dýrari en rautt járnoxíð. Utanhússmálningin var samkvæmt tísku samtímans, eftirlíking af sand- og/eða kalksteini. Af gráa sandsteinslitnum á útveggjaklæðningunni og ljósari sandsteinslit á gluggum og gluggaumgjörðum má ráða að menn vildu nota dýra liti og litasamsetningar, ekki bara mála til þess að verja klæðningu og lista. Í upphafi var vandað til verka og bæði efni og vinna í háum gæðaflokki.⁵Jon Brænne (2011), bls. 236.

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 16. júní, 2025

Heimildaskrá

• 1
  Jon Brænne (2011). Til vegs og virðingar. Lita- og byggingarsögulegar rannsóknir á Smiðshús í Árbæjarsafni, bls. 229. Í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 2011, bls. 229-237. Ísl. þýð.: Sigurborg Hilmarsdóttir.
• 2
  Borgarsögusafn Reykjavíkur. Árbæjarsafn. Hansenshús. Sótt 13. júlí 2024 af https://app.arbaejarsafn.is/hus/2066959d-0d61-4abf-a633-f76f78f9414c/nanar.
• 3
  Jon Brænne (2011), bls. 230-231.
• 4
  Jon Brænne (2011), bls. 233.
• 5
  Jon Brænne (2011), bls. 236.