Hafnarstræti 18, Reykjavík

Þegar einokunarverslunin var afnumin árið 1787 varð Christen Adolp Jacobæus¹Þess má geta að með Jacobæusi þessum barst bólusótt til Íslands árið 1785 Bjarni Guðmarsson (1992). Saga Keflavíkur 1766-1890, bls. 56. [Keflavík:] Keflavíkurbær. fyrsti frí­verslunar­kaupmaðurinn í Keflavík. Við lok konungsverslunarinnar var mikill og góður húsa­kostur í Keflavík, eða 9 hús alls, sum ný eða nýleg.²Bjarni Guðmarsson (1992), bls. 60; Sigfús Haukur Andrésson (1988). Verzlunarsaga Íslands 1774-1807. Upphaf fríhöndl­unar og almenna bænaskráin. 2 bindi, bls. 472. Reykjavík: Verzlunarráð Íslands og Fjölsýn Forlag.

Verslun Christens Adolphs Jacobæusar í Keflavík óx og dafnaði á fyrstu árum fríhöndlunar og fóru þeir Just Ludvigsen, meðeigandi í fyrirtækinu, brátt að huga að því að færa út kvíarnar. Árið 1793 fengu þeir leyfi sölunefndar konungsverslunareigna til að flytja fiskgeymsluhús frá Keflavík til Reykjavíkur; var það upphaf reksturs útibús þar. Húsið var sett niður á lóð, sem Jacobæusi hafði verið úthlutuð við núverandi Hafnarstræti og innréttað sem sölubúð og íbúð faktors. Árið 1799 fékk Jacobæus enn leyfi til að flytja hús frá Keflavík til Reykjavíkur. Reisti hann það síðan við hlið þess fyrra og notaði sem vörugeymslu.³Bjarni Guðmarsson (1992), bls. 123.

Ekki er alveg ljóst hvaða hús það voru sem flutt voru til Reykjavíkur, en um nokkur hús getur verið að ræða:

• Hús sem var reist árið 1774. Það hús var 16 m á lengd, tæpir 7 á breidd og um 6 m á hæð. Í öðrum enda hússins var eldhús með bakaraofni og steyptum bruggkatli og lá þaðan múraður skorsteinn upp í gegnum húsið. Í hinum endanum var vörugeymsla.
• Bjálkahús, byggt 1777 eða 1778, sem í var vörugeymsla, 12 m langt, 9 m breitt og 7 m hátt. Á loftinu var geymt korn, en jarðhæðinni var skipt í tvær saltkistur. Ári eftir var rúgkistu bætt við og byggkistu árið 1782.
• Hús úr bindingsverki sem byggt var 1784. Í húsið voru notaðir viðir úr tveimur eldri húsum. Húsið var 19 m langt, 7 m á breidd og rúmlega 6 m hátt. Í húsinu var beykis­verk­stæði, lýsisgeymsla og eitt kames til íbúðar.⁴Bjarni Guðmarsson (1992), bls. 37.

Húsin voru reist á lóð sem er númer 18 við Hafnarstræti í Reykjavík.⁵Minjastofnun Íslands (ódags.). Friðlýst hús og mannvirki. Sótt 7. janúar 2026 af https://www.minjastofnun.is/is/byggingararfur/fridlyst-hus-og-mannvirki/hafnarstraeti-18.

Húsið sem flutt var 1795 var einlyft og lét Jacobæus innrétta sölubúð í öðrum endanum en íbúð í hinum, eins og þá var siður. Líklegast er að húsin sem byggð voru 1774 og 1784, hafi verið flutt, því í húsavirðingu árið 1844 er talað um að á lóðinni hafi staðið grindarhús með múrsteinum í grind. Auk þess kemur fram að húsið hafi verið með borðaþaki, klætt listasúð. Norður- og austurhliðar voru málaðar, en hinar tvær tjargaðar.⁶Helga Maureen Gylfadóttir og Guðný Gerður Gunnarsdóttir (2006). Húsakönnun. Austurstræti – Pósthússtræti –Hafnarstræti – Lækjargata. Skýrsla nr. 132, bls. 28. Reykjavík: Minjasafn Reykjavíkur; Jón Helgason (1916). Þegar Reykjavík var fjórtán vetra. Brot úr sögu Reykjavíkur, bls. 29. Reykjavík: Prentsmiðjan Gutenberg.

Gísli Símonarson tók við versluninni 1811 þegar hann varð meðeigandi, en hann hafði áður verið verslunarstjóri Jacobæusar. Við lát Gísla árið 1837 eignuðust viðskiptafélagarnir Weil og Gerson verslunina. Við gjaldþrot þeirra ári síðar komust húsin í eigu P. C. Knudtzon (sjá einnig greinar 16 og 17).

Húsin tóku miklum breytingum í tímans rás, fleiri hús byggð á lóðinni og þau síðan sameinuð undir einu þaki um 1890. Í húsunum hefur verið alltaf verslunarrekstur.⁷Jón Helgason (1941), bls. 54, 104 og 106; Guðný Gerður Gunnarsdóttir og Hjörleifur Stefánsson (1987). Kvosin. Byggingarsaga miðbæjar Reykjavíkur, bls. 122-123. Reykjavík: Torfusamtökin; Páll Líndal (1986-1991). Reykjavík. Sögustaður við Sund. 2. bindi, bls. 16-17. Reykjavík: Örn og Örlygur.

Um 2017 var hafist handa við endurgerð húsa á lóðinni númer 18 við Hafnarstræti. Páll V. Bjarnason var arkitekt verkefnisins og var það unnið í samvinnu við Minjastofnun Íslands. Í þessari vinnu voru m.a. skúrar á lóðinni rifnir og steyptur kjallari undir húsið. Við framkvæmdirnar kom í ljós að ástand hússins var mun verra en gert var ráð fyrir í upphafi svo niðurstaðan var að húsið allt var tekið niður og einungis lítill hluti gömlu viðanna nýttur aftur. Því er ekki óeðlilegt að velta fyrir sér hvort Hafnarstræti 18 sé nú nýtt hús. Minjastofnunar Íslands telur svo ekki vera því á vef stofnunarinnar er byggingarár hússins sagt vera 1795 og það skráð sem friðlýst hús.⁸Minjastofnun Íslands (ódags.); Fréttir RÚV (2019, 14. október). Árstöf á endurbyggingu sögufrægs húss.

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 7. janúar, 2026

Heimildaskrá

• 1
  Þess má geta að með Jacobæusi þessum barst bólusótt til Íslands árið 1785 Bjarni Guðmarsson (1992). Saga Keflavíkur 1766-1890, bls. 56. [Keflavík:] Keflavíkurbær.
• 2
  Bjarni Guðmarsson (1992), bls. 60; Sigfús Haukur Andrésson (1988). Verzlunarsaga Íslands 1774-1807. Upphaf fríhöndl­unar og almenna bænaskráin. 2 bindi, bls. 472. Reykjavík: Verzlunarráð Íslands og Fjölsýn Forlag.
• 3
  Bjarni Guðmarsson (1992), bls. 123.
• 4
  Bjarni Guðmarsson (1992), bls. 37.
• 5
  Minjastofnun Íslands (ódags.). Friðlýst hús og mannvirki. Sótt 7. janúar 2026 af https://www.minjastofnun.is/is/byggingararfur/fridlyst-hus-og-mannvirki/hafnarstraeti-18.
• 6
  Helga Maureen Gylfadóttir og Guðný Gerður Gunnarsdóttir (2006). Húsakönnun. Austurstræti – Pósthússtræti –Hafnarstræti – Lækjargata. Skýrsla nr. 132, bls. 28. Reykjavík: Minjasafn Reykjavíkur; Jón Helgason (1916). Þegar Reykjavík var fjórtán vetra. Brot úr sögu Reykjavíkur, bls. 29. Reykjavík: Prentsmiðjan Gutenberg.
• 7
  Jón Helgason (1941), bls. 54, 104 og 106; Guðný Gerður Gunnarsdóttir og Hjörleifur Stefánsson (1987). Kvosin. Byggingarsaga miðbæjar Reykjavíkur, bls. 122-123. Reykjavík: Torfusamtökin; Páll Líndal (1986-1991). Reykjavík. Sögustaður við Sund. 2. bindi, bls. 16-17. Reykjavík: Örn og Örlygur.
• 8
  Minjastofnun Íslands (ódags.); Fréttir RÚV (2019, 14. október). Árstöf á endurbyggingu sögufrægs húss.