Hafnarstræti 1-3, Reykjavík

Heiti: Fálkahúsið

Byggingarár: ≈1662

Rifið: 1868

Upphafleg notkun: Geymsluhús fyrir fálka

Fyrsti eigandi: Danakonungur

Aðrir eigendur:

1819: Westy Petræus kaupmaður

1830: Pétur Jónsson Petersen kaupmaður

1850: N. Chr. Havsteen kaupmaður

Upphafleg staðsetning: Bessastaðir, Álftanesi

Flutt: 1763 að Hafnarstræti 1-3, Reykjavík

Hvernig flutt: Húsið var tekið niður

Saga:

Öldum saman þóttu íslenskir fálkar hinar mestu gersemar og þykja jafnvel enn. Aðalsmenn létu temja fuglana og notuðu þá til veiða og annarra leikja. Allt fram undir aldamótin 1800 voru fálkar fluttir út lifandi og notaðir til veiða. Bessastaðir voru miðstöð fálkafangsins hér á landi og segja má að fálkarnir hafi verið ein af höfuðafurðum búsins. Í fyrstu voru fálkaveiðarnar afar óskipulagðar en þegar ljóst var að Danakonungur gat haft hagnað af fálkasölu var komið skipulagi á fálkamálin. Friðrik II lét koma á fót sérstakri stofnun í Danmörku til að annast fálkaeldi og tamningu og var þessi stofnun í stöðugu sambandi við fálkahúsið á Bessastöðum. Fyrsta fálkahúsið var reist þar um 1662. Það var þá eitt af stærstu húsunum á staðnum, fimm stafgólf. Þar voru fálkarnir geymdir þar til sérstakt skip kom, sótti þá og flutti til Kaupmannahafnar. Það var kvaðaskylda leiguliða Bessastaðajarða að sjá um flutning fálkanna til skips og að útvega kvikfénað fyrir þá til að éta á útleið. Jafnframt áttu þeir að flytja einn hest af heyi til skips til að fóðra með kvikfénaðinn á skipinu áður en honum var slátrað handa fálkunum. Þessi útflutningur náði hámarki árið 1764 þegar fluttir voru út 210 fálkar, en sá fjöldi gerði miklu meira en að anna eftirspurn.¹ Þegar gerð var úttekt á Bessastöðum árið 1717 reyndist þak hússins vera svo illa farið „að fálkar konungs gátu ekki staðið þurrir í rigningu. Voru allir lektarar það fúnir að óttast var að þakið félli inn og yrði til skaða ef ekki yrði nýtt þak lagt á næsta ári.“² Árið 1750 var byggt nýtt fálkahús, en þrettán árum síðar var gamla húsið tekið niður, flutt til Reykjavíkur og endursmíðað á malarkambinum þar sem nú standa hús nr. 1 og 3 við Hafnarstræti.³ Guðmundur Ólafsson telur að húsið hafi verið 12 m langt og 5,3 m á breidd og ræður það af gömlum uppdrætti af Bessastöðum.⁴

Að langmestu leyti var efni Bessastaðahússins notað, þar með talin öll grindin. Til hússins voru keypt 82 furuborð, fjörutíu tylftir fjögurra tommu nagla, 105 álnir vaðmáls og tvær og hálf tunna tjöru. Tugthúslimir gerðu undirstöður undir húsið, en smiðir þess voru Þorgils Jónsson, Þórður Einarsson og Björn Þorgilsson.⁵

Húsið hefur ekki verið nein smásmíði, því það var 5 m hátt að mæni, rúmlega 14 m langt og tæplega 5 m breitt,⁶ en af þessum tölum má sjá að eitthvað hefur húsinu verið breytt þegar það var reist að nýju.⁷

Árið 1789 lýsti Isaac S. Benners, sem var nokkurs konar gjaldkeri í Íslandsleiðangri Johns T. Stanleys, komu sinni í húsið þannig:

Greifinn sýndi mér fálka konungsins, sem geymdir eru í stórri hlöðu eða húsi sem til einskis annars er ætlað. Alls voru þar 30 – 40 fálkar, sátu þeir á tveimur slám, sem fætur þeirra voru bundnir við, en grastorfur hafðar undir þeim. Að stærð eru þeir mitt á milli hrafns og kráku, ljósbrúnir á lit en með ljósum fjaðurbryddingum. Þeir eru með hettu á hausnum, sem nær niður fyrir augu, því að annars yrðu þeir ómeðfærilegir, en ekki eru þeir tamdir fyrr en þeir koma til Kaupmannahafnar.⁸

Umfang fálkaveiðanna minnkaði mjög á 18. öld og að því kom að þær lögðust af með öllu.⁹

Bessastaðabú hætti að vera miðstöð fálkatekjunnar 1763, en í Reykjavík var fálkahúsið starfrækt til 1806, síðast með miklum halla. Það voru hirðirnar í Lissabon og Pétursborg, sem lengst héldu fálkaíþróttinni og fengu íslenzka fálka. Seinustu íslenzku veiðifálkarnir urðu hungurmorða í fálkastofnuninni í Kaupmannahöfn, meðan Englendingar sátu um borgina 1807.¹⁰

Þegar hætt var að hafa fálka í húsinu var Fálkahúsið fyrst leigt og síðan selt.¹¹

Westy Petræus, einn þeirra kaupmanna sem hér settust að rétt fyrir aldamótin 1800, hafði húsið á leigu til 1818. Hann þótti níða það mjög niður og féll dómur á hann fyrir vanhirðingu m.a. Ári síðar keypti hann húsið. Petræus þótti viðsjáll í viðskiptum þegar hann gat því við komið. Fálkahúsið var innréttað til verslunar. Þegar Petræus hætti verslun hér eignaðist Pétur Jónsson Petersen (d. 1849), norðlenskur að ætt, verslunina en hann hafði verið þar verslunarstjóri. Um 1850 eignaðist N. Chr. Havsteen Fálkahúsið og rak þar verslun sem við hann var kennd. Árið 1868 lét hann rífa það og reisa nýtt og afar vandað hús nokkru norðar, sem enn stendur, og eru m.a. útskornir fálkar á báðum burstum þess til að minnast gamla fálkahússins.“¹²

Ekki er ólíklegt að meðan húsið var notað sem verslun hafi verslunarsveinar haft aðsetur í húsinu eins og títt var. Petræus mun hafa stækkað húsið lítilsháttar þegar hann breytti því í sölubúð.

Jón Helgason segir frá þessu húsi í bók sinni um Reykjavík. Hann telur að húsið hafi áður staðið á Seltjarnarnesi og tengir örnefnið Valhús við það.¹³

Samkvæmt ofansögðu var húsið sem flutt var frá Bessastöðum til Reykjavíkur rétt ríflega aldargamalt þegar það var flutt og næstum tveggja alda gamalt þegar það var rifið.

Vert er að minna á að það hús sem nú stendur við Hafnarstræti 1-3 og þekkt er sem Fálkahúsið var byggt þar árið 1868, en var ekki flutt frá Bessastöðum.

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 13. desember, 2023

Heimildaskrá

1
Einar Laxness (1985). Bessastaðir. Í Ásgeir S. Björnsson og Helgi Magnússon (ritstjórar), Landið þitt Ísland. Lykilbók unnin úr 1. – 5. bindi A – Ö, bls. 13-14 og 29. Reykjavík: Örn og Örlygur; Vilhjálmur Þ. Gíslason (1947). Bessastaðir. Þættir úr sögu höfuðbóls, bls. 119-126. Akureyri: Norðri; Guðmundur Ólafsson (2010). Bessastaðarannsókn 1987. Aðdragandi og upphaf – uppgraftarsvæði 1-11, bls. 24. Skýrslur Þjóðminjasafns Íslands 2010/1. Ritstjóri: Steinunn Kristjánsdóttir. Reykjavík: Þjóðminjasafn Íslands.
2
Guðmundur Ólafsson (2010), bls. 22-23.
3
Guðný Gerður Gunnarsdóttir og Hjörleifur Stefánsson (1987). Kvosin. Byggingarsaga miðbæjar Reykjavíkur, bls. 93. Reykjavík: Torfusamtökin; Páll Líndal (1986-1991). Reykjavík. Sögustaður við Sund. 2. bindi, bls. 9. Reykjavík: Örn og Örlygur.
4
Guðmundur Ólafsson, fornleifafræðingur (2009, 20. október). Tölvupóstur.
5
Guðný Gerður Gunnarsdóttir og Hjörleifur Stefánsson (1987), bls. 93.
6
Guðný Gerður Gunnarsdóttir og Hjörleifur Stefánsson (1987), bls. 93.
7
Páll Líndal (1986-1991), 1. bindi, bls. 157.
8
Íslandsleiðangur Stanleys 1789. Ferðabók (1979), bls. 2020. John F. West bjó til prentunar á ensku fyrir Föryja Fróðskaparfélagið í Þórshöfn. Steindór Steindórsson íslenskaði. Reykjavík: Örn og Örlygur.
9
Vilhjálmur Þ. Gíslason (1947), bls. 126.
10
Vilhjálmur Þ. Gíslason (1947), bls. 126.
11
Páll Líndal (1986-1991), 2. bindi, bls. 9.
12
Páll Líndal (1986-1991), 2. bindi, bls. 9.
13
Jón Helgason (1937). Reykjavík. Þættir og myndir úr sögu bæjarins 1786-1936, bls. 11 og 20. Reykjavík: Ísafoldarprentsmiðja.

Deila færslu

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 13. desember, 2023