Hafnargata 9, Franski spítalinn, Fáskrúðsfirði

Heiti: Franski spítalinn

Byggingarár: 1903

Upphafleg notkun: Spítali

Fyrsti eigandi: Franska ríkið

Aðrir eigendur:

1933: Georg Georgsson læknir

193?: Landsbankinn

1939: Fáskrúðsfjarðarhreppur

Upphafleg staðsetning: Hafnargata 11, Fáskrúðsfirði

Fyrst flutt: 1936 á Hafnarnes í Fáskrúðsfirði

Flutt: 2010 að Hafnargötu 9, Fáskrúðsfirði

Hvernig flutt: 1939 var spítalinn tekinn niður og fluttur spýtu fyrir spýtu á trillum og mótorbátum. Efniviður síðan borinn á bakinu úr fjörunni og upp á bakkann

Á fyrstu árum spítalans á Fáskrúðsfirði. Ljósm.: Gagnasafn Minjastofnunar Íslands.

Franski spítalinn orðinn að hóteli á Fáskrúðsfirði. Ljósm.: Minjavernd hf. Sótt 23. nóvember 2023 af https://www.minjavernd.is/is/verkefni/hotelid/myndir-og-teikningar-franski-spitalinn-faskrudsfirdi/fosshotel

Saga:

Líklega hófust þorskveiðar Frakka á seglskipum við Íslandsstrendur fyrir um þremur öldum, en eftir 1830 jukust þessar veiðar til mikilla muna og mestar voru þær frá miðri 19. öld fram undir fyrri heimsstyrjöld. Þegar mest var er talið að 200-300 seglskip hafi verið hér að veiðum og áhafnir skipanna verið samanlagt á bilinu 3000-5000 manns.¹

Líf sjómanna á seglskipunum frönsku einkenndist af striti og harðrétti, kulda og vosbúð veikindum og slysum. Mörg skipanna áttu ekki afturkvæmt til heimahafnar, fórust við Ísland. Talið er allt að 400 franskar skútur hafi farist við Ísland og með þeim um 4000-5000 sjómenn.²

Til aðstoðar sjómönnum sínum sendu Frakkar bæði spítalaskip á Íslandsmið og byggðu hér á landi þrjá spítala, í Reykjavík 1902, í Vestmannaeyjum 1906 og á Fáskrúðsfirði var spítali byggður árið 1903 og tók hann til starfa árið eftir. Hann stóð þar sem nú er Hafnargata 11, eða þar um bil, þ.e. örlítið vestar og norðar en hann var síðar byggður upp. ³

Franski spítalinn var reistur á steinsteyptum grunni en húsið kom tilsniðið frá Noregi, teiknað af danska arkitektinum M. Bald.
Í suðurhluta kjallara var eldhús, búr, þvottahús, salerni, dísilrafstöð og geymsluherbergi ásamt forstofu. Norðurhluti kjallarans var eitt óskipt geymslurými.
Á jarðhæð spítalans voru tvær forstofur og á milli þeirra gangur eftir endilöngu húsinu. Þar voru sex sjúkrastofur (þar af þrjár einbýlisstofur) með rúmum fyrir 17 sjúklinga. Einnig skurðstofa, einangrunarstofa fyrir berkla- og taugaveikisjúklinga, lyfjaherbergi, biðstofa, borðstofa og tvö vatnssalerni.
Á efri hæð voru þrjú svefnherbergi, tvær einbýlissjúkrastofur, tvö fataherbergi, baðklefi, vatnssalerni og stórt autt rúm í miðju hússins.
Vatnsleiðsla og skólprennur voru um allt húsið. Spítalinn var 20 m langur, 13 m breiður og 7 m hár. Í honum var 31 gluggi og 4 reykháfar.⁴

Franski spítalinn þjónaði ekki aðeins frönskum sjómönnum, því Íslendingar nutu líka góðs af því starfi sem þar fór fram. Allt fram að fyrri heimsstyrjöldinni var hann opinn allt árið, en eftir það einungis yfir vertíðina til ársins 1928. Árið 1925 var farið að draga mjög úr veiðum Frakka á Íslandsmiðum og Frakkar farnir að velta því fyrir sér að selja spítalann, og reyndar alla þá þrjá spítala sem þeir byggðu hér á landi. Guðmundur Björnsson landlæknir og Georg Georgsson, héraðslæknir Fáskrúðsfjarðarhéraðs, yfirlæknir og umsjónarmaður spítalans, reyndu að fá spítalann fyrir berklasjúklinga, en á þessum árum voru berklar algengir hér á landi. Um tíma leit út fyrir að af því yrði, en ríkið hætti við og Georg reyndi þá að bjarga málum með því að kaupa bæði spítalann og læknishúsið til bráðabirgða. Kaupin urðu Georg ofviða og missti hann allar eigur sínar til Landsbankans.⁵

Um tíma [eftir 1928] stóð spítalinn lokaður. Þá var allt sem þar var innanstokks viðrað einu sinni á ári … Var þá merkisdagur fyrir krakkana á staðnum, sem fengu þessa ævintýrahöll með löngum göngum til að hlaupa um. Bjó þar í nokkur ár Stangeland lifrarbræðslumaður. Og þess má geta að Franski spítalinn var fenginn að láni fyrir fyrsta hjónaballið sem efnt var til á Fáskrúðsfirði, enda stórt eldhús þar sem hægt var að matbúa veislumat fyrir svo fjölmenna samkomu og nægt svigrúm til að dansa í sjúkrastofunum.⁶

Franski spítalinn meðan búið var í honum á Hafnarnesi. Ljósm.: Gagnasafn Minjastofnunar Íslands.

Á þessum árum var að myndast lítið útgerðarþorp á Hafnarnesi utanvert við Fáskrúðsfjörð sunnanmegin, því þaðan var stutt á fiskimið. Í þorpinu bjuggu á annað hundrað manns þegar mest var. Þar var húsnæðisleysi og því var ákveðið árið 1939 að taka spítalann niður og flytja út á Hafnarnes, enda hafði hann staðið ónotaður í um áratug. Hann var tekinn niður spýtu fyrir spýtu og fluttur á bátum yfir fjörðinn þar sem hann var endurbyggður sem fjölbýlishús. Fimm fjölskyldur bjuggu í húsinu og þegar fjölmennast var í húsinu er talið að þar hafi búið milli 50-60 manns. Hluti hússins var nýttur sem skólahúsnæði til ársins 1960 og á hernámsárunum tók breski herinn hluta hússins til sinna nota.⁷ Búið var í húsinu til um 1964.⁸

Í grein í Morgunblaðinu í febrúar 1996 er haft eftir Bergi Hallgrímssyni, sem er fæddur og uppalinn í Hafnarnesi,

að spítalinn hafi verið fluttur út í Hafnarnes á trillum, nema hvað mótorbátar hafi verið fengnir til að fara með stærstu stykkin. Allt var síðan borið á bakinu upp á bakkann. Hann segir að allt hafi verið nýtt úr spítalanum og flutningurinn verið mikið verk og erfitt. Hann segist til dæmis hafa unnið við það með öðrum krökkum að rétta naglana til þess að hægt væri að nota þá aftur.⁹

Um tíma voru níu bátar gerðir út frá Hafnarnesi og þar var steypt bryggja laust upp úr 1950. Hafnarnes fór í eyði upp úr 1970 eftir að miðin undan landi voru eyðilögð með ofveiði.¹⁰

Franski spítalinn fluttur í september 2010. Fáskrúðsfjörður – allt um fjörðinn fagra (2010, 21. september). Flutningur Franska spítalans. Sótt 16. október 2010 af http://faskrudsfjordur.123.is/album/default.aspx?aid=189594.

Eftir að síðustu íbúarnir fluttu úr húsinu stóð það um tíma opið fyrir veðri og vindum, unnin voru á því skemmdarverk og það lét verulega á sjá. Í september 2010 var ráðist í að flytja spítalann aftur inn í Fáskrúðsfjörð og setja hann niður nálægt sínum upprunalega stað (Hafnargötu 9). Nú var húsið hlutað í sundur og flutt á stórum flutningabílum.

Um flutning og endurgerð hússins sá fyrirtækið Minjavernd hf. Arkitektar verkefnisins voru þeir Stefán Örn Stefánsson og Grétar Markússon. Nú (2023) er rekið hótel í húsinu og fleiri nærliggjandi húsum og þar er einnig að finna að finna sýningu um sögu Fransmanna á Íslandi, veiðar þeirra og samskipti við landsmenn.¹¹

Hluti af því verkefni að endurbyggja spítalann var að flytja Kapelluna, sem við hann hafði staðið, aftur að spítalanum og endurgera sjúkraskýlið, þannig að nú standa þessi hús með sömu afstöðu innbyrðis og þau gerðu í upphafi, þó þau séu staðsett nokkrum tugum metra austar en þau gerðu fyrst.

Þess má geta að árið 2016 hlaut Minjavernd menningarverðlaunin Europa Nostra á sviði menningararfleifðar fyrir enduruppbyggingu og umbreytingu Franska spítalans á Fáskrúðsfirði í safn. Er þetta í fyrsta sinn sem íslenskt verkefni hlýtur þessi verðlaun, sem eru ein virtustu verðlaun heims á sínu sviði.¹²

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 14. desember, 2023

Heimildaskrá

1
Helgi H. Jónsson og Þorsteinn Bergsson (2008). Hafið gaf og hafið tók. Saga franska spítalans á Fáskrúðsfirði og tillögur um endurbyggingu. [Reykjavík:] Minjavernd.
2
Helgi H. Jónsson og Þorsteinn Bergsson (2008), bls. 6.
3
Helgi H. Jónsson og Þorsteinn Bergsson (2008); Albert Eiríksson (2004). Franski spítalinn á Fáskrúðsfirði 100 ára, bls. 29. Glettingur. Tímarit um austfirsk málefni, 14. tbl., bls. 29-35.
4
Albert Eiríksson (2004), bls. 29.
5
Helgi H. Jónsson og Þorsteinn Bergsson (2008).
6
Elín Pálmadóttir (2009). Fransí biskví – Franskir fiskimenn við Íslandsstrendur. Þriggja alda baráttusaga, bls. 232. 2. útgáfa aukin og endurskoðuð. Var fyrst gefin út af Almenna bókafélaginu 1987. Reykjavík: Opna.
7
Albert Eiríksson (2004).
8
Helgi H. Jónsson og Þorsteinn Bergsson (2008).
9
Helgi Bjarnason (1996, 11. febrúar). Fátt minnir á líf fólksins í franska spítalanum í Hafnarnesi, bls. 14. Morgunblaðið, 110. árg., bls. 14-15 B.
10
Helgi Bjarnason (1996, 11. febrúar).
11
Franski spítalinn á Fáskrúðs https://www.minjavernd.is/is/verkefni/hotelid.firði (ódags.). Minjavernd. Sótt 23. nóvember 2023 af https://www.minjavernd.is/is/verkefni/hotelid.
12
Franski spítalinn hlýtur menningarverðlaun Evrópu (2016, 7. apríl). Fjarðabyggð. Sótt 23. nóvember af https://www.fjardabyggd.is/nanar/franski-spitalinn-hlytur-menningarverdalun-evropu

Deila færslu

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 14. desember, 2023