Gerðavegur 25, Garði, Suðurnesjabæ

Heiti: Útskálahús – Tjarnarkotshús - Gerðahúsið – Gamla búð

Byggingarár: 1855 eða 1872 / ≈1893

Upphafleg notkun: Íbúðarhús

Fyrsti eigandi: Sigurður Br. Sívertsen ? / Arinbjörn Ólafsson og Kristín Björnsdóttir ?

Aðrir eigendur:

1874 eða 1887: Helgi Sigurðsson og Steinunn Vilhjálmsdóttir

1898: Finnbogi Guðmundur Lárusson og Björg Björnsdóttir

1906: Milljónafélagið

Upphafleg staðsetning: (Kirkjuvogur,) Hafnir, Reykjanesbæ - Útskálum, Garði, Suðurnesjabæ / Tjarnarkot, Njarðvíkum, Reykjanesbæ

Fyrst flutt: 1874 frá Höfnum að Útskálum, Garði, Suðurnesjabæ ?

Aftur flutt:

1875 eða 1888 frá Útskálum að Gerðum, Garði, Suðurnesjabæ

1898 frá Tjarnarkoti, Njarðvíkum, Reykjanesbæ að Gerðum, Suðurnesjabæ

Gerðar, Gerðavegur 25, Garði. Suðurhlið. Sarpur: Menningarsögulegt gagnasafn. Byggðasafnið á Garðskaga. Ljósm.: L-1224.

Gerðavegur 25, Garði, Suðurnesjabæ, í ágúst 2025. Ljósm.: Höfundur.

Saga:

Húsið, eða öllu heldur húsin, sem nú eru skráð sem Gerðavegur 25, Garði í Suðurnesjabæ, eiga sér langa og merkilega sögu, sem hér verður reynt að rekja, þó margt sé óljóst og heimildum ber ekki saman. Húsin tvö standa því sem næst í austur-vestur með gafla saman. Það hús sem talið er eldra er vestar, ein hæð með háu risi og kvisti á suðurhlið, en það yngra tvær hæðir með lágu risi.

Í bókinni Gerðahreppur 90 ára 1908 – 1998 segir um eldri hluta (vesturhluta) hússins við Gerðaveg 25: „ Eitt elsta húsið í Gerðahverfinu var Gerðahúsið svonefnda. Það sendur enn [1998], en mikið breytt. Vestasti hluti þess upphaflega suður í Höfnum, reistur 1872. Þá keypti Helgi, sonur sr. Sigurðar Br. Sívertsen [1808-1887] á Útskálum, húsið og flutti það að Útskálum, en síðan var það flutt þaðan að Gerðum. Það mun hafa gerst sem næst 1875 og herma sagnir, að húsið hafi verið flutt frá Útskálum á ís að vetrarlagi.“¹

Helgi Sigurðsson (1836-1889) var sáttanefndarmaður og bóndi á Útskálum. Árið 1874 kvæntist hann Steinunni Vilhjálmsdóttur (1842-1922) og bjuggu þau á Útskálum næstu ár, en fluttu að Kirkjuvogi í Höfnum vorið 1887 þar sem Helgi varð óðalsbóndi. Kirkjuvogur var ættaróðal Steinunnar og þar hafði hún búið í nokkra mánuði með manni sínum Sigurði (1843-1868), albróður Helga. Þau Sigurður gengu í hjónaband í janúar 1868, en hann lést úr lungnabólgu í júní sama ár.²

Vel má ímynda sér að hafi húsið verið flutt að Útskálum frá Höfnum hafi það upphaflega verið reist í Kirkjuvogi.

Í Suðurnesjaannáll sem séra Sigurður Br. Sívertsen ritaði og síðan Helgi sonur hans að honum látnum, segir að um 1888 „… lét Helgi Sigurðsson á Kirkjuvogi rífa niður hús það, sem faðir hans, síra Sigurður Brynjólfsson, hafði búið í síðast yfir 30 ár og flutti það inn að Gerðum og setja það þar upp handa systurbörnum sínum að búa í, undir umsjón og hirðingu Margrétar A. Gunnarsson.“³

Sé þetta hið rétta um uppruna hússins má ætla að séra Sigurður hafi byggt húsið á Útskálum um 1855. Það kemur reyndar heim og saman við það sem fram kemur í æviágripi séra Sigurðar sem birt var í Útfararminningu hans, sem kom út árið 1887, en þar segir m.a.:

Lengi var hann í miklum skuldum eftir þann kostnað, sem hann hafði gert í jarðabótum og húsabyggingum, enn eftir hlutaárið 1855 komst hann úr þeim öllum og fór jafnvel á ári hverju að eiga til góða í kaupstað; enn þá fór hann líka að láta reisa timbrhús, og bygði þá 12 álna langt og 8 álna breitt íveruhús [7,5 m x 5 m], sem hann ætlaðist til að vera skyldi jarðarhús í stað hinnar gömlu torfbaðstofu, sem hann þó lét standa og bygði upp með nýrri súð.⁴

Systurbörn Helga á Kirkjuvogi voru börn Ragnheiðar Sigríðar (f. 1853), sem lést eftir barnsburð í júní 1887 og lét eftir sig fjögur börn.⁵

Árið 1898 fluttu hjónin Finnbogi Guðmundur Lárusson (1866-1945) og Björg Björnsdóttir (1875-1915) úr Reykjavík suður í Garð á Reykjanesi og settust að í svonefndu Útskálahúsi.⁶ Húsið var kallað Útskálahúsið því það hafði verið flutt frá Útskálum að Gerðum (nú Gerðavegur 25).

… um sama leyti keypti Finnbogi stórt tvílyft hús inni í Njarðvíkum, Tjarnarkotshús, eign dánarbús Arinbjarnar Ólafssonar. Var hús þetta flutt út að Gerðum og sett upp við norðurgafl [leiðr. austurgafl] Útskálahússins svo að þarna urðu rúmgóð húsakynni. Varð gerð búð niðri í Tjarnarkotshúsinu og hafði Finnbogi þar verslun sína.⁷

Arinbjörn Ólafsson (1834-1895) var mikill athafnamaður, rak útgerð, búskap, verslun og setti á fót fyrsta bakaríið í Keflavíkurþorpi vorið 1891 í nýreistu verslunar- og brauðgerðarhúsi sem líklega hefur verið viðbygging við íbúðarhús hans, en varla hefur það verið húsið sem Finnbogi flutti. Arinbjörn sinnti einnig ýmsum félagsstörfum, sat í hreppsnefnd og skólanefnd.

Ekki er ljóst hvenær Arinbjörn Ólafsson (1834-1895) eignaðist Tjarnarkotshúsið eða hvort hann hafi byggt það. Í minningarorðum um hann kemur fram að hann hafi hafi búið rausnarbúi á Tjarnarkoti með eiginkonu sinni Kristínu Björnsdóttur (1834-1899). Þau kvæntust árið 1857 og fluttu nokkrum árum síðar að Tjarnarkoti þar sem þau bjuggu mjög lengi. Þegar þau komu þangað byggðu þau reisulegan bæ að þeirra tíma mælikvarða. En fáum árum fyrir andlát sitt var hann búinn að reisa þar mjög stórt og vandað timburhús.⁸ Er alls ekki ósennilegt að það sé húsið sem Finnbogi keypti nokkrum árum eftir að Arinbjörn lést og um það leyti sem Kristín andaðist.

Finnbogi var mikill athafnamaður, en þau hjón fluttust frá Gerðum árið 1906 og keypti þá Miljónafélagið eignir þeirra. Þau settust að á Búðum á Snæfellsnesi, sem urðu landsþekktar vegna þeirrar útgerðar og verslunar sem Finnbogi rak þar. En þau höfðu ekki alveg sagt skilið við Garð því þau fluttu aftur að Gerðum árið 1914.⁹ „Þau hjónin voru mikið athafnafólk í Garðinum á sínum tíma, ráku m.a. verslun í Gerðum. Björn [1903-1989] sonur þeirra, fyrrum oddviti í Gerðahreppi, hélt áfram verslunarrekstri í Garðinum til margra ára.“¹⁰

Þess má geta að nú er nafnið Útskálahús haft um gamla prestsseturshúsið, sem byggt var árið 1889 við Útskálakirkju. Húsin við Gerðaveg 25 eru ýmist nefnd Gerðahúsið eða Gamla búðin.

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 15. ágúst, 2025

Heimildaskrá

1
Jón Þ. Þór (1998). Gerðahreppur 90 ára. 13. júní 1908 – 1998, bls. 108. Útg. Gerðahreppur.
2
Marta Valgerður Jónsdóttir (1968, 1. janúar). Minningar frá Keflavík. Faxi, 28. árg., 1. tbl., bls. 2-4.
3
Jón Thorarensen (1971). Rauðskinna hin nýrri. Þjóðsögur, sagnaþættir, þjóðhættir og annálar, bls. 171. Reykjavík: Þjóðsaga.
4
Útfararminning síra Sigurðar Brynjólfssonar Sivertsens (1887), bls. 5. Sótt 14. mars 2025 af https://baekur.is/bok/10cb5b7e-9114-453c-87c2-956115eeea73/0/12.
5
Jón Thorarensen (1971), bls. 166.
6
Marta Valgerður Jónsdóttir (1989). Keflavík í byrjun aldar. Minningar frá Keflavík, bls. 394-399. Þrjú bindi. Niðjatöl tóku saman Guðleifur Sigurjónsson og Þorsteinn Jónsson, sem einnig ritstýrði. Reykjavík: Líf og saga í samvinnu við Sögunefnd Keflavíkur.
7
Marta Valgerður Jónsdóttir (1989), bls. 394.
8
Bjarni Guðmarsson (1997). Saga Keflavíkur 1890-1920, bls. 136, 198, 222, 224 og 308-309 [Reykjanesbæ:] Reykjanesbær; Marta Valgerður Jónsdóttir (1989), bls. 824.
9
Marta Valgerður Jónsdóttir (1989), bls. 394-398; Arinbjörn Ólafsson ( 1896, 10. febrúar). Ísafold, 23. árg., 8. tbl., bls. 31.
10
Sarpur: Menningarsögulegt gagnasafn. Byggðasafnið á Garðskaga. Mynd nr. L-843. Ljósm.: Jón Jóel Ögmundsson. Sótt 14. mars 2025 af https://sarpur.is/Adfang.aspx?AdfangID=2386990.

Deila færslu

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 15. ágúst, 2025