Búðir, Snæfellsnesi

Skipum var lagt í Búðaós mjög snemma og um skeið voru Búðir aðalkaupstaðurinn á Snæfellsnesi, eins og nafnið ber með sér. Þýskir kaupmenn stunduðu þar viðskipti á 16. öld, en á dögum einokunarkaupmanna hnignaði þó verslun og lagðist hún jafnvel af um tíma um miðja 17. öld. En á fyrri hluta 18. aldar blómstraði verslun þar á ný, þrátt fyrir að ósinn væri viðsjárverður og skip brotnuðu þar og Búðaverslun minnkaði að nýju. Fyrsta kirkjan var reist á Búðum árið 1703. Árið 1783 varð Hans Hjaltalín yfirkaupmaður á Búðum.¹Jón J. Aðils (1919). Einokunarverzlun Dana á Íslandi 1602-1787, bls. 52-54. Reykjavík: Verzlunar­ráð Íslands; Þorsteinn Jósepsson og Steindór Steindórsson (1980). Landið þitt Ísland. 1. bindi. A-G, bls. 127-128. Reykjavík: Örn og Örlygur; Sigfús Haukur Andrésson (1988). Verzlunarsaga Íslands 1774-1807. Upphaf fríhöndl­unar og almenna bænaskráin. 2 bindi, bls. 498-499. Reykjavík: Verzlunarráð Íslands og Fjölsýn Forlag. Hann varð fyrir miklum búsifjum í Básendaflóðinu árið 1799 þegar sjór gekk langt upp fyrir verslunarhúsin, „og skolaði grunn­inum undan þeim, svo að þau brotnuðu ýmist meira og minna niður eða skekktust og skældust.“²Sigfús Haukur Andrésson (1988), bls. 499.

Beið kaupmaðurinn, Hans Hjaltalín, tilfinnanlegt tjón og niðurstaða matsmanna, sem rannsökuðu eyði­legg­inguna, var á þá leið, að lóðin sjálf hefði ásamt næsta nágrenni aflagazt svo mjög, að ekki gæti komið til mála að endurreisa húsin þar. Rentukammerið veitti því Hans kaupmanni leyfi til að flytja húsin vestur fyrir Búðaós, þar sem land var bæði hærra og traustara. Hann hafði þó ekki öllu fyrr endurreist húsin þar en þau eyðilögðust af eldi árið 1801, og urðu þessi áföll ásamt fleiru til þess að verzlun hans á Búðum gekk heldur skrykkjótt.³Sigfús Haukur Andrésson (1988), bls. 499.

Í aðalskráningu fornminja í Snæfellsbæ segir um gamla verslunarstaðinn austan Búðaóss, sem nefndur hefur verið Gamli kaupstaður:

Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín frá 1714 segir: „Osakot [006] hefur hjer að fornu hjáleiga verið, nú í auðn verið 35 ár, lítið meira eður minna. […] Verbúðir hafa hjer verið sem nú stendur krambúðin og gengu þar skip [sjá lendingu 009] frá Kálfárvöllum og Bláfeldi, en inntökuskip engin. Sami var háttur aflaskifta og útgjörða sem nú er við Búðir [SN-050]. Slægjuland var þar áður sem nú standa kaupmanns búðirnar. Það er nú aldeilis eyðilagt, en bóndinn vinnur ekkert á móti, og hefur hann það mátt þola nú yfir 40 ár.“ „Við Búðaós móti Búðum er sandhólmi gróinn melgrasi, er heitir Gamli kaupstaður. Sagt er, að þar hafi verzlunarhús staðið á fyrri öldum, en tekið af í Básendaflóðinu mikla. Þar hefir nú verið byggður sumarbústaður starfsmanna Framkvæmdastofnunar ríkisins,“ segir í örnefnaskrá ÞB. Verslunarstaðurinn og verbúðir sem voru á sama stað voru um 3 km suðvestan við bæ 001, 760 m suðvestan við Ósakot 006 og 240 m norðaustan við Hótel Búðir sem er vestan við ósinn. Svæðið austan við Búðaós þar sem minjarnar voru er á flatlendu og sendnu svæði þar sem er þó mikið um ójöfnur. Melgresi vex víða á þessu svæði og annar gróður sem heftir sandinn að talsverðu leyti. Innan sumarbústaðarlóðar er rofskarð sem trjám hefur verið plantað í. Engar fornminjar er að sjá austan við Búðaós en það svæði er mjög illa farið vegna flóða, landbrots og rofs. Gengið var meðfram bökkum í austanverðum ósinum að leit að vísbendingum um minjar undir sverði. Þar er búið að hlaða grjóti á köflum til varnar landbroti en þar sem ekki eru grjóthleðslur sáust engin ummerki um forna mannvist.⁴Guðrún Alda Gísladóttir, Jónas Haukdal, Kristborg Þórsdóttir o.fl. (2017). Snæfellsbær. Aðalskráning fornminja. Valdar jarðir í Staðarsveit, Brimilsvallahreppi og Breiðavíkurhreppi. II. bindi, bls. 10. Reykjavík: Fornleifastofnun Íslands ses.

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 7. janúar, 2026

Heimildaskrá

• 1
  Jón J. Aðils (1919). Einokunarverzlun Dana á Íslandi 1602-1787, bls. 52-54. Reykjavík: Verzlunar­ráð Íslands; Þorsteinn Jósepsson og Steindór Steindórsson (1980). Landið þitt Ísland. 1. bindi. A-G, bls. 127-128. Reykjavík: Örn og Örlygur; Sigfús Haukur Andrésson (1988). Verzlunarsaga Íslands 1774-1807. Upphaf fríhöndl­unar og almenna bænaskráin. 2 bindi, bls. 498-499. Reykjavík: Verzlunarráð Íslands og Fjölsýn Forlag.
• 2
  Sigfús Haukur Andrésson (1988), bls. 499.
• 3
  Sigfús Haukur Andrésson (1988), bls. 499.
• 4
  Guðrún Alda Gísladóttir, Jónas Haukdal, Kristborg Þórsdóttir o.fl. (2017). Snæfellsbær. Aðalskráning fornminja. Valdar jarðir í Staðarsveit, Brimilsvallahreppi og Breiðavíkurhreppi. II. bindi, bls. 10. Reykjavík: Fornleifastofnun Íslands ses.