Bókhlöðustígur 10, Reykjavík

Árni Eiríksson (1868-1917) verslunarmaður og leikari byggði fallegt timburhús árið 1901 á lóðinni númer 18 við Vesturgötu í Reykjavík.¹Páll V. Bjarnason og Helga Maureen Gylfadóttir (2001). Húsakönnun. Vesturgata – Norðurstígur – Tryggvagata – Grófin, bls. 18. Skýrslur Árbæjarsafns 88. Þann 16. nóvember það ár var húsið brunavirrt og því líst þannig:

Hús þetta er byggt af bindingi, klætt utan borðum, sumpart plægðum og sumpart óplægðum og pappa og járni þar yfir umhverfis og með járnþaki á plægðri súð með pappa á milli. Niðri í húsinu eru 4 herbergi auk eldhúss og búrs sem allt er þiljað og málað og herbergin með panilpappa innan á þiljum og neðan á loptum sem eru þreföld. Tvöfaldar milligerðir eru í öllu húsinu. Þar eru 2 ofnar og 1 eldavjel. Uppi eru 6 herbergi auk miðlopts, allt þiljað og málað og panelpappi innan á þiljum í herbergjunum. Þar eru 4 ofnar. – Kjallari er undir öllu húsinu hólfaður í 5 rími. Steinsteypugólf er í honum öllum og tvöföld lopt. […]
Við suðurhliðina er byggður inn og uppgönguskúr af sama efni og húsið, klæddur utan járni og með járnþaki á súð, allur þiljaður innan og málaður.²Borgarskjalasafn Reykjavíkur. Brunabótavirðingar 1900 til 1905, brunavirðingarnúmer 96. Aðfnr. 735.

Á lóðinni voru tveir geymslurskúrar. Árið 1910 var byggður annar inngönguskúr við húsið.³Páll V. Bjarnason og Helga Maureen Gylfadóttir (2001), bls. 18; Borgarskjalasafn Reykjavíkur. Brunabótavirðingar 1900 til 1905.

Í brunavirðingunni kemur ekkert fram um hve smekklegt og formfagurt húsið þótti vera, með tveimur útskotum og nostursamlega gerðum gluggaskreytingum, eins og sést á myndinni hér að ofan.

Í þættinum Merkir Íslendingar í Morgunblaðinu í janúar 2018 segir um Árna:

Árni Eiríksson, kaupmaður og leikari, fæddist í Reykjavík 26. janúar 1868. Hann var sonur Eiríks Ásmundssonar í Grjóta og k.h., Halldóru Árnadóttur, frá Brautarholti á Kjalarnesi.
Árni var tvíkvæntur. Fyrri konu sína, Þóru Sigurðardóttur, missti hann 1904. Með henni átti hann tvö börn sem náðu fullorðinsárum, Dagnýju og Ásmund, sem bæði fluttu til Kanada um 1920. Hópur afkomenda Ásmundar býr í Kanada.
Seinni kona Árna, Vilborg Runólfsdóttir, var Vestur-Skaftfellingur. Henni kvæntist Árni 1910, og bjuggu þau á Vesturgötu 18 í Reykjavík. Börn þeirra voru fjögur: Guðrún Svava, Gunnar, Þóra og Laufey.
Barnabörn Árna og Vilborgar urðu 12 talsins. Meðal þeirra eru Styrmir Gunnarsson, fyrrverandi ritstjóri Morgunblaðsins, og Valur Valsson, fyrrverandi bankastjóri Íslandsbanka.
Árni gerðist verslunarmaður og vann lengi hjá Birni Kristjánssyni, en stofnaði eigin verslun 1910.
Árni var mikill áhugamaður um leiklist og einn af stofnendum og burðarásum Leikfélags Reykjavíkur. Hann var formaður Leikfélagsins 1904-10 og aftur 1913-15. Hann var einhver þekktasti og ötulasti leikari hér á landi á sinni tíð og urðu hlutverk hans um 100 talsins. Þá var Árni einn af frammámönnum Góðtemplarareglunnar, en í hana gekk hann ungur.
Í minningargrein í Landinu segir: „Með andláti Árna Eiríkssonar er horfinn mikilhæfur og einkennilegur Reykvíkingur – örlyndur og skapmikill kappsmaður, sem veitti örðugt að láta hlut sinn, en þó hinn samvinnuþýðasti að öllum jafnaði, afburða hagsýnn kaupsýslumaður, hugsjónamaður með mikilli siðferðilegri alvöru og óvenjulega listelskur maður, gæddur allmiklum listamannshæfileikum.“
Árni lést úr lifrarkrabbameini 10. desember 1917, aðeins 49 ára gamall.⁴Merkir Íslendingar. Árni Eiríksson (2018, 26. janúar). Morgunblaðið, 106. árg., 22. tbl., bls. 35.

Um 1980 varð húsið fréttaefni þegar bræðurnir Þórður og Jón Sturlaugssynir seldu Reykjavíkurborg húsið fyrir eina krónu. Þeir bræður höfðu þá reynt um nokkurt skeið að selja húsið á frjálsum markaði en ekki tekist. Húsið var friðað og því mátti ekki rífa það, en til að losna við húsið brugðu þeir á það ráð að „gefa“ Borginni húsið, en þá var húsið illa farið af langri vanrækslu. Var þá farið að kalla húsið Krónuhúsið. Haustið 1980 auglýsti Borgin húsið til sölu. Með í kaupunum voru samþykktar byggingateikningar og kvöð um að flytja húsið á Bókhlöðustíg 10 og fara eftir fyrirsögn borgarminjavarðar við endurbyggingu hússins og færa það í upprunalegt horf með gluggaskrauti o.þ.h. Og fengu færri en vildu! Borgarráð ákvað að taka hæsta tilboði sem var um þrjátíu og ein milljón.

Heldur erfiðlega gekk að lyfta húsinu af kjallaranum, því það reyndist þyngra en gert hafði verið ráð fyrir enda kom í ljós að múrað var í binding með hraunhellum, milligólf voru með steinsteypu og húsið var fúnara en talið hafði verið.⁵Vesturgata 18 flyst að Bókhlöðustíg 10 (1980, 28. ágúst). Þjóðviljinn, 45. árg., 194. tbl., bls. 3; Hæsta tilboð í húsið að Vesturgötu 18 rúm 31 millj. kr. (1980, 17. september). Morgunblaðið, 67. árg., 209, tbl., bls. 5; Samþykkt að taka hæsta tilboðinu (1980, 24. september). Morgunblaðið, 67. árg., 215. tbl, bls. 18; Krónuhúsið varð vinnuvélunum ofviða (1981, 10. júlí). Dagblaðið, 7. árg., 152. tbl., bls. 24; Þungt pundið í „Krónuhúsinu“ – og engin undrun! (1981, 26. ágúst). Vísir, 71. árg., 191. tbl., bls. 2; Ingibjörg Sólrún Gísladóttir (1990, 30. ágúst). Gaman að vera þar sem hlutirnir gerast. Pressan, 3. árg., 35. tbl., bls. 22. En í þriðju tilraun tókst að hífa húsið upp á flutningavagn og flytja það að Bókhlöðustíg 10. Hér má sjá ferðasögu hússins:

„Allt er þá þrennt er“ (1981, 17. júlí). Þjóðviljinn, 46. árg., 159. tbl., bls. 7.

Árið 1990 var birti Pressan viðtal við annan eiganda hússins, Unni Úlfarsdóttur. Í upphafi viðtalssins skrifar blaðamaðurinn Ingibjörg Sólrún Gísladóttir:

’68-kynslóðin hefur líka stundum verið nefnd bárujárnskynslóðin — ekki alltaf án háðungar — vegna áhuga hennar á gömlum bárujárnshúsum. Hún sá fegurðina í þessum húsum sem öðrum hafði verið hulin um langt skeið. Við getum m.a. þakkað henni að sá menningararfur sem við eigum í húsum er ekki mun verr farinn en raun ber vitni. Unnur átti þar hlut að máli því hún og maður hennar, Gunnar Gunnarsson stjórnmálafræðingur, björguðu krónuhúsinu. Ég hefði náttúrulega aldrei átt að minnast á krónuhúsið því Unnur sagði snögg upp á lagið að sér væri illa við það nafn enda hefðu hún og Gunnar greitt gott betur en krónu fyrir húsið. ,,Við borguðum rúmlega 30 gamlar milljónir, sem þá var andvirði þriggja herbergja íbúðar, fyrir húsið sem ekki var annað en brak.“⁶Ingibjörg Sólrún Gísladóttir (1990, 30. ágúst), bls. 22.

Síðar er haft eftir Unni:

Vildu þeir fá eina krónu í endurgjald fyrir húsið. Annars er til miklu skemmtilegra nafn á þessu húsi,“ segir Unnur. ,,Afi Gunnars byggði húsið árið 1901 en hluti af viðnum í því er úr gömlu, einlyftu húsi sem stóð á lóðinni og var byggt um 1860. Þetta hús var kallað Rimma en sú nafngift er þannig til komin að þar bjuggu hjón nokkur í mjög stormasömu hjónabandi. Þau voru drykkfelld og gekk á ýmsu hjá þeim og má í því sambandi nefna að konan drekkti sér í ölæði í polli fyrir utan húsið. Um húsið er annars það að segja að það er ekkert eftir af upphaflegum efnivið þess nema grindin, þakklæðningin og eitthvað af gólfborðum. Flutningarnir á húsinu gengu gífurlega brösulega,” segir Unnur og því er við að bæta að sjálfsagt mun hálf borgin hafa fylgst með flutningi hússins í gegnum fjölmiðla. ,,Það voru múrsteinar í útveggjum á neðri hæð og þegar kraninn var settur á húsið þá svignaði það allt og bognaði. í raun og veru var það borgarinnar að gera úttekt á húsinu áður en það var selt en það var ekki gert. í annarri tilraun voru burðarbitar settir vitlaust undir húsið þannig aö átakið varð skakkt og húsið féll í götuna. í þriðju tilraun tókst þetta en þá var ekki mikið eftir af húsinu.⁷Ingibjörg Sólrún Gísladóttir (1990, 30. ágúst), bls. 22.

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 21. apríl, 2024

Heimildaskrá

• 1
  Páll V. Bjarnason og Helga Maureen Gylfadóttir (2001). Húsakönnun. Vesturgata – Norðurstígur – Tryggvagata – Grófin, bls. 18. Skýrslur Árbæjarsafns 88.
• 2
  Borgarskjalasafn Reykjavíkur. Brunabótavirðingar 1900 til 1905, brunavirðingarnúmer 96. Aðfnr. 735.
• 3
  Páll V. Bjarnason og Helga Maureen Gylfadóttir (2001), bls. 18; Borgarskjalasafn Reykjavíkur. Brunabótavirðingar 1900 til 1905.
• 4
  Merkir Íslendingar. Árni Eiríksson (2018, 26. janúar). Morgunblaðið, 106. árg., 22. tbl., bls. 35.
• 5
  Vesturgata 18 flyst að Bókhlöðustíg 10 (1980, 28. ágúst). Þjóðviljinn, 45. árg., 194. tbl., bls. 3; Hæsta tilboð í húsið að Vesturgötu 18 rúm 31 millj. kr. (1980, 17. september). Morgunblaðið, 67. árg., 209, tbl., bls. 5; Samþykkt að taka hæsta tilboðinu (1980, 24. september). Morgunblaðið, 67. árg., 215. tbl, bls. 18; Krónuhúsið varð vinnuvélunum ofviða (1981, 10. júlí). Dagblaðið, 7. árg., 152. tbl., bls. 24; Þungt pundið í „Krónuhúsinu“ – og engin undrun! (1981, 26. ágúst). Vísir, 71. árg., 191. tbl., bls. 2; Ingibjörg Sólrún Gísladóttir (1990, 30. ágúst). Gaman að vera þar sem hlutirnir gerast. Pressan, 3. árg., 35. tbl., bls. 22.
• 6
  Ingibjörg Sólrún Gísladóttir (1990, 30. ágúst), bls. 22.
• 7
  Ingibjörg Sólrún Gísladóttir (1990, 30. ágúst), bls. 22.