Amtmannshúsið, Arnarstapa

Heiti: Arnarstapahúsið - Stapahúsið

Byggingarár: 1774-1787

Upphafleg notkun: Íbúðarhús

Fyrsti eigandi: Konungsverslunin síðari

Aðrir eigendur:

1787: Hans Hjaltalín, verslunarmaður

1820: Clausensverslun í Ólafsvík

1825: Bjarni Thorsteinsson amtmaður

1849: Helgi Helgason, Vogi á Mýrum

1960: Málarafélag Reykjavíkur

1983: Hjörleifur Stefánsson og Sigrún Eldjárn

Upphafleg staðsetning: Arnarstapi, Snæfellsnesi

Fyrst flutt: 1849-50 í Vog á Mýrum

Flutt: Um 1983 að Korpúlfsstöðum í Reykjavík til geymslu og viðgerðar

Aftur flutt:

1985 að Arnarstapa á Snæfellsnesi

Hvernig flutt: 1849 var húsið tekið niður og flutt á sjó

Amtmannshúsið í Vogi á Mýrum líklega skömmu áður en það var flutt þaðan. Ljósm. í gagnasafni Minjastofnunar Íslands.

Amtmannshúsið á Arnarstapa 2016. Ljósm.: Minjastofnun Íslands.

Saga:

Á árunum 1774 til 1787 lét Konungsverslunin síðari, sem hafði alla verslun með höndum í landinu, reisa íbúðarhús fyrir verslunarstjóra sinn á Arnarstapa, Hans Hjaltalín, en hann var einn örfárra Íslendinga sem gegndi slíku embætti á einokunartímanum. Þegar verslunin var gefin frjáls árið 1787 keypti hann verslunina á Arnarstapa og þar með íbúðarhúsið, sem þótti afar glæsilegt.¹

Stanleyleiðangurinn kom að Arnarstapa árið 1789. James Wright læknir og grasafræðingur leiðangursins segir að hús kaupmannsins hafi verið „eitt hið besta á Íslandi.“²

Árið 1810 kom leiðangur breskra fræðimanna til Íslands undir forystu skoska aðalsmannsins Sir George Steuart Mackenzie. Henry Holland, sem var með honum í för, skrifaði eftirfarandi í dagbók sína 30. júní:

Heimili [frú Hjaltalín] er hið fegursta, sem við höfum séð á Íslandi, og er stiftamtmannshúsið ekki undanskilið. Stofurnar eru stórar, þægilegar og vel búnar húsgögnum. Í stærri setustofunni eru tveir speglar. Í bezta svefnherberginu er röð af gluggum eftir endilangri hlið þess, skrautlegt og mjög vel búið rúm og fögur kristalsljósakróna í loftinu.³

Ebenezer Henderson dvaldi hér á landi á árunum 1814 og 1815 til að sjá um dreifingu Biblíunnar og Nýja testamentisins. Hann dvaldi hjá Hans Hjaltalín á Arnarstapa sumarið 1815 og segist hafa notið þar mikillar gestrisni og haft „góða vistarveru og aðhlynningu svo góða, að ekki hefði getað betri verið í Kaupmannahöfn, …“.⁴

Hans Hjaltalín varð gjaldþrota um 1820 og keypti þá Clausensverslunin í Ólafsvík Stapaverslunina til að koma í veg fyrir samkeppni á Snæfellsnesi.⁵

Árið 1821 var Bjarni Thorsteinsson settur amtmaður í Vesturamti.⁶ Þó honum þætti Arnarstapi óhentugur staður fyrir amtmannssetur gat hann ekki orðið sér úti um húsnæði á neinum öðrum stað í amtinu. Hann neyddist því til að kaupa íbúðarhús H. P. Clausens stórkaupmanns, sem þá var orðið hið hrörlegasta, að sögn Bjarna sjálfs. Clausen hafði í hyggju að rífa húsið, því það var „þarflaus eign“. Bjarna tókst þó að hressa húsið við og notaði til þess drjúgan skilding.⁷ Hann bjó síðan í húsinu meðan hann gegndi amtmannsembættinu, eða til 1849 þegar hann fluttist til Reykjavíkur.⁸ Þá keypti Helgi Helgason, bóndi í Vogi á Mýrum, húsið.⁹

Helgi flutti húsið í Vog á Mýrum á skipi sem hann hafði smíðað sjálfur og hét Vogskeiðin og endurreisti húsið í Vogi. Þar var húsið í eigu sömu ættarinnar í eina öld og bjuggu þar að jafnaði 25-30 manns og um tíma var farskóli sveitarinnar þar til húsa. Skömmu eftir 1960 lagðist búskapur niður í Vogi og keypti Málarafélag Reykjavíkur þá jörðina.¹⁰

Hjörleifur Stefánsson telur að húsinu hafi ekki verið breytt mikið þegar það var endurbyggt í Vogi, því engin sjáanleg ummerki sáust um slíkt á húsgrindinni þegar það var tekið niður í annað sinn.¹¹ Hins vegar kemur fram í 2. bindi bókarinnar Héraðssaga Borgarfjarðar að húsið hafi verið minnkað töluvert þegar það var endurbyggt í Vogi og Helgi selt það efni sem af gekk. Í Vogi var húsið 7,55 x 8,5 m, einlyft með háu risi og kvisti á suðurhlið. Fyrst var það timburklætt að utan með spónþaki, en síðar var sett járn bæði á þak og veggi. ¹²

Nú er húsið komið aftur á sinn upprunalega stað, eða því sem næst. Sumarið 1983 var það komið að niðurlotum sökum niðurníðslu og lélegs viðhalds. Húsið hafði staðið autt og yfirgefið frá 1960, snjóaði inn í það og búið að brjóta þar mikið og bramla. Þá eignuðust Hjörleifur Stefánsson arkitekt og Sigrún Eldjárn rithöfundur húsið. Þau tóku húsið niður spýtu fyrir spýtu, merktu hverja einustu fjöl og flís til að geta sett það nákvæmlega rétt saman aftur og fluttu til Reykjavíkur til geymslu og viðgerðar. Húsið var síðan endurreist á hlaðinni undirstöðu á Arnarstapa árið 1985.¹³ „Gestur Karl Jónsson var yfirsmiður að grindarviðgerð en Hjörleifur annaðist að öðru leyti smíðavinnu.“¹⁴

Friðlýsing:

Húsið var að hluta í vörslu Þjóðminjasafns Íslands 1986-1993. Tekið á fornleifaskrá 10. nóvember 1986 en lagaheimild skortir sbr. II. og IV. kafla þjóðminjalaga nr. 52/1969. Friðað 1. janúar 1990 samkvæmt aldursákvæði 1. mgr. 36. gr. þjóðminjalaga nr. 88/1989, sem kveður á um að öll hús sem reist eru fyrir 1850 skulu vera friðuð.¹⁵

Leitarorð: Arnarstapi

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 3. nóvember, 2024

Heimildaskrá

1
Hjörleifur Stefánsson (1993). Amtmannshúsið á Arnarstapa. Greinargerð um stöðu framkvæmda og áætlun um verklok, bls. 1. Verknr. 2077 í gagnasafni Minjastofnunar Íslands.
2
Íslandsleiðangur Stanleys 1789. Ferðabók (1979). Bls. 107. John F. West bjó til prentunar á ensku fyrir Föryja Fróðskaparfélagið í Þórshöfn. Steindór Steindórsson íslenskaði. Reykjavík: Örn og Örlygur.
3
Holland, H. (1960). Dagbók í Íslandsferð 1810, bls. 155. Íslensk þýðing og skýringar eftir Steindór Steindórsson. Reykjavík: Almenna bókafélagið.
4
Henderson, E. (1957). Ferðabók. Frásagnir um ferðalög um þvert og endilangt Ísland árin 1814 og 1815 með vetursetu í Reykjavík, bls. XVIII og 256-257. Snæbjörn Jónsson þýddi. Reykjavík: Snæbjörn Jónsson.
5
Hjörleifur Stefánsson (1993)[, bls. 2].
6
Íslenska alfræðiorðabókin (1990). 3 bindi, bls. 163. Dóra Hafsteinsdóttir og Sigríður Harðardóttir (ritstjórar). Reykjavík: Örn og Örlygur.
7
Bjarni Thorsteinsson (1947). Í Merkir Íslendingar. Ævisögur og minningargreinar II, bls. 319. Þorkell Jóhannesson bjó til prentunar. Reykjavík: Bókfellsútgáfan.
8
Hjörleifur Stefánsson (1993)[, bls. 3].
9
„Það mætti kalla þetta ráphús“ (1985, 8. september). Morgunblaðið, bls. B 2. Sótt 15. febrúar 2011 af http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1618516&issId=120255&lang=is.
10
„Það mætti kalla þetta ráphús“ (1985, 8. september).
11
Hjörleifur Stefánsson (1993)[, bls. 3].
12
Eiríkur V. Albertsson, Pálmi Hannesson o.fl. (1938) Héraðssaga Borgarfjarðar II, bls. 226. Útgáfunefndin.
13
Hörður Ágústsson (2000). Íslensk byggingararfleifð II. Varðveisluannáll 1863-1990. Verndunaróskir, bls. 78. [Reykjavík:] Húsafriðunarnefnd ríkisins.; „Það mætti kalla þetta ráphús“ (1985, 8. september).
14
Hörður Ágústsson (2000), bls. 78.
15
Minjastofnun Íslands (ódags.). Friðlýst hús. Amtmannshúsið (Stapahúsið), Arnarstapa. Sótt 27. október 2023 af https://www.minjastofnun.is/is/byggingararfur/fridlyst-hus-og-mannvirki/amtmannshusid-stapahusid-arnarstapa; Þjóðminjalög nr. 88/1989.

Deila færslu

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 3. nóvember, 2024