Hvítárós, Borgarfirði

Árið 1881 fluttu til Borgarness Þorsteinn snikkari Hjálmarsen (1855-1900) frá Hítardal og systursonur hans, Sigurður Hjaltalín Hansson, gullsmiður frá Jörfa í Kolbeinsstaðahreppi. Þeir reistu sér íbúðarhús á svipuðum stað og seinna var reist húsið Digranes (nú Skúlagata 13 eða 15). Árið 1884 eignaðist Finnur Finnsson (1853-1911) húsið, en þá hóf hann verslunarrekstur í Borgarnesi.¹Guðrún Jónsdóttir forstöðumaður Safnahúss Borgarfjarðar (2009, 28. september). Tölvupóstur; Jón Helgason (1967). Hundrað ár í Borgarnesi, bls. 63-70. Reykjavík: Iðunn.

Allmargar vistarverur voru í íveruhúsinu – fjögur herbergi niðri og þrjú á lofti uppi. Átti að geta verið þar hlýtt innan dyra, ef ekki brast eldsneyti, því að þrír ofnar fylgdu, ásamt eldavél í eldhúsi, að líkindum arfur frá Hítardalsfólki, sem var góðu vant. Í þessu húsi ól Guðrún Snorradóttir [eiginkona Finns] þá um haustið fyrsta barnið, sem fæddist í Borgarnesi. Var það drengur, er skírður var Georg Thordal, og bendir það eindregið til þess, að Finnur hafi litið á hinn danska kaupmann, sem eftirlét þeim verzlunarhús sín, sem velgerðamann sinn.²Jón Helgason (1967), bls. 71-76.

Ekki hefur veitt af rúmgóðum húsakynnum því hjá þeim hjónum, sem voru nýlega gift, bjuggu foreldrar Guðrúnar og þrjú ung systkini hennar. Þá má gera ráð fyrir að hjá þeim hafi búið a.m.k. ein vinnukona, sem reyndar hljóp úr vistinni þegar harðnaði á dalnum og Guðrún var komin að falli. Svo virðist sem Finnur hafi reist sér hurðarás um öxl við kaup verslunarinnar og íbúðar­hússins og eftir að kviknaði í vöruskemmu hans fór allt á versta veg sem endaði með því að hann lýsti greiðsluþroti. Haldið var uppboð á eigum Finns í febrúar 1885.³Finnur Finnsson flutti með fjölskyldu sína til Reykjavíkur. Fyrst stjórnaði hann veitingahúsinu Geysi og stofnaði síðan verslun neðarlega á Laugavegi. Að síðustu fluttist hann til Vesturheims og andaðist þar (Jón Helgason, 1967: 77). Daníel Andrésson Fjeldsted (1841-1923) bóndi í Hvítárósi keypti íbúðarhúsið. Hann lét rífa það og endurreisa á jörð sinni, sem hann hafði hafið búskap á fimm árum áður. Þau hjón Daníel og Sigurlaug Ólafsdóttir Fjeldsted (1839-1921) bjuggu í fjóra áratugi í Hvítárósi.

Bærinn Hvítárós var í daglegu tali kallaður Hóllinn, því hann stóð á háum klapparhóli sunnan við ós Hvítár. Eina tún bæjarins var á hól þessum og því voru engjarnar undirstaða búskaparins. Tekið var til þess hve bærinn var torsóttur til heimreiðar. Bærinn fór í eyði 1925 þegar býlið lagðist til Hvanneyrar.⁴Jón Helgason (1967), bls. 76; Byggðir Borgarfjarðar II. Borgarfjarðarsýsla og Akranes, bls. 209 (1989). Ritnefnd: Jakob Jónsson, Jón G. Guðbjörnsson og Þorsteinn Guðmundsson. [Borgarnesi:] Búnaðarsamband Borgarfjarðar. Þegar gerð var fornleifaskráning á jörðinni árið 2009 sáust einungis tóftir einar þar sem bærinn stóð.⁵Elín Ósk Hreiðarsdóttir, Eva Kristín Dal, Jakob Orri Jónsson, Orri Vésteinsson og Magnús Á. Sigurgeirsson (2009). Fornleifaskráning á völdum jörðum í Borgarbyggð, bls. 20-21. Reykjavík: Fornleifastofnun Íslands.

Leitarorð: Borgarfjörður – Borgarnes

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 12. ágúst, 2026

Heimildaskrá

• 1
  Guðrún Jónsdóttir forstöðumaður Safnahúss Borgarfjarðar (2009, 28. september). Tölvupóstur; Jón Helgason (1967). Hundrað ár í Borgarnesi, bls. 63-70. Reykjavík: Iðunn. ↩︎
• 2
  Jón Helgason (1967), bls. 71-76. ↩︎
• 3
  Finnur Finnsson flutti með fjölskyldu sína til Reykjavíkur. Fyrst stjórnaði hann veitingahúsinu Geysi og stofnaði síðan verslun neðarlega á Laugavegi. Að síðustu fluttist hann til Vesturheims og andaðist þar (Jón Helgason, 1967: 77). ↩︎
• 4
  Jón Helgason (1967), bls. 76; Byggðir Borgarfjarðar II. Borgarfjarðarsýsla og Akranes, bls. 209 (1989). Ritnefnd: Jakob Jónsson, Jón G. Guðbjörnsson og Þorsteinn Guðmundsson. [Borgarnesi:] Búnaðarsamband Borgarfjarðar. ↩︎
• 5
  Elín Ósk Hreiðarsdóttir, Eva Kristín Dal, Jakob Orri Jónsson, Orri Vésteinsson og Magnús Á. Sigurgeirsson (2009). Fornleifaskráning á völdum jörðum í Borgarbyggð, bls. 20-21. Reykjavík: Fornleifastofnun Íslands. ↩︎