Láganúpur, Kollsvík

Heiti: Grundir - Láganúpur

Byggingarár: 1928-1930

Rifið: ≈ 1990

Upphafleg notkun: Íbúðarhús

Fyrsti eigandi: Kristján Júlíus Kristjánsson og Dagbjört Torfadóttir

Aðrir eigendur:

1934: Guðbjartur Halldór Guðbjartsson og Hildur Magnúsdóttir

1952: Össur Guðmundur Guðbjartsson og Sigríður Guðbjartsdóttir

Upphafleg staðsetning:

Grundir, Kollsvík

Flutt:

1934 að Láganúpi, Kollsvík

Hvernig flutt: Dregið í heilu lagi

Saga:

Árið 1927 tók Kristján Júlíus Kristjánsson (1896-1970) við búi foreldra sinna á Grundum í Kollsvík ásamt konu sinni Dagbjörtu Torfadóttur (1899-1985). Skömmu eftir að þau hjón byrjuðu búskap á Grundum hófu þau byggingu lítils timburhúss, sem sennilega hefur verið lokið smíði á fyrir 1930. Þau bjuggu þó ekki lengi í húsinu, því árið 1934 fluttu þau hjón sig um set og fluttu í þurrabúðina (hjáleiguna) Grund (einnig nefnd Samúelsmel og síðar Júllamel). Þar með fóru Grundir í eyði.

Sama ár keypti Guðbjartur Halldór Guðbjartsson (1970-1970) jörðina Láganúp ásamt hluta Grunda og eignast þá íbúðarhúsið sem Júlíus hafði byggt. Þetta ár (1934) losa þeir Guðjartur og synir hans húsið af grunni sínum og draga það 540 metra leið upp að Láganúpi og var húsinu valinn staður um 200 m neðan við hinn forna bæjarhól Láganúps. „Helsta ástæða þess er eflaust sú að á þeim tímum voru menn farnir að leggja vatnsleiðslur í hús.¹ Aðrar ástæður voru e.t.v. þær að fyrir dyrum var mikil uppbygging steinsteyptra skepnuhúsa þar stutt frá; farið var að hilla undir bílveg sem þarna væri aðgengilegri og svo stytti þetta sjávarleiðina aðeins, þegar fé var haldið til fjörubeitar.“²

Ekki eru til ritaðar heimildir um hvernig staðið var að flutningi hússins, en Valdimar Össurarson, sonarsonur Guðbjarts telur að „ … undir húsið hafi verið slegið sliskjum til styrktar; viðarkefli sett undir sem hlunnar sem síðar voru færð endurtekið; hestum beitt fyrir og mannskapur af bæjunum hjálpaðist við að ýta og stýra.” Hann heyrði ekki annað en þetta hafi gengið fljótt og vel, enda liggur leiðin öll um harða skeljasandsbala. Valdimar minnir að sökkull undir húsið hafi verið hlaðinn úr grjóti og slegið í hann múr, en ekki steyptur, enda var Guðbjartur afi hans afburða hleðslumaður.³

Húsið var upphaflega bárujárnsklætt timburhús, en á 6. eða 7. áratugnum var húsið „forskalað“. Til þess verks var fenginn Jón Hákonarson á Hjóti. „Skúr var byggður við húsið eftir að það var flutt, þar sem upphaflega var smíðahús og geymsla, en samtímis því að húsið var forskalað var innréttað klósett og búr í skúrnum.“⁴

Á vefnum Kollsvík. Staðhættir, náttúra og mannlíf má finna eftirfarandi lýsingu Guðbjarts Össurarsonar, sem fæddur var árið 1954 á Láganúpi og ólst þar upp, en hann er sonarsonur Guðbjarts Guðbjartssonar:

Þegar komið var inn úr forstofunni var komið inn í ganginn, og beint innaf honum var eldhúsið. Fyrst þegar ég man eftir mér, stóð þar eldavél sem brenndi mó og viði, en fljótlega kom stærri eldavél sem brenndi hráolíu. Stóð hún þar þangað til flutt var úr húsinu. Þessi vél og eldhúsið var einskonar sál hússins. Á henni var að sjálfsögðu eldað allt sem elda þurfti og hitað vatn í kaffi. Á koparröri, sem fest var við brún hennar voru þurrkuð sokkaplögg og vettlingar og þegar flest var af börnum í heimilinu var oft þéttraðað þar. Þá var eldavélin hitagjafi hússins, en hún hitaði allt vatn á ofna þess. Síðar útbjó Gylfi frændi minn hitakút við miðstöðvarkerfið og þá fyrst streymdi heitt vatn úr krönum. …

Áður en ég skil við eldhúsið verður að geta þess, að það var jafnframt baðherbergi þar til heita vatnið kom og sett var upp bað í skúrnum. Vatn var hitað á eldavélinni og hellt í þvottabala á gólfinu miðju. …

Til vinstri á ganginum var hurð inn í stofuna. Ekki þætti stofan stór á mælikvarða nútímans, en oft var þar mannmargt og gaman þætti mér að vita hversu margir hafa drukkið þar kaffisopa um dagana. Því oft var gestkvæmt á heimilinu, þrátt fyrir að afskekkt sé. Í stofunni var matast á tyllidögum, þar var spiluð vist, þar var hlustað á útvarpið og þar fór jóla- og annað hátíðahald fram. Alltaf var reynt að halda stofunni í þokkalegu ástandi og ærslum og leikjum okkar krakkanna því fremur beint upp á loft. Innaf stofunni var herbergi sem Halldóra amma hafði fyrir sig á meðan hún bjó hjá okkur, en var síðan tengt stofunni. Þar var bókaskápurinn og þar stóð líka dívan, sem næturgestir höfðu til afnota eftir að amma flutti þaðan.

Úti á ganginum lá stigi upp á loft, en undir honum var afþiljuð geymslukompa. Stiginn er sennilega það eina sem enn er í notkun af föstum innréttingum gamla hússins, en Hilmar bróðir minn setti hann upp í Kollsvík, þegar hann flutti þangað. …

Við loftbrúnina var hleri á lömum, sem leggja mátti yfir loftgatið og var það yfirleitt gert á kvöldin til að fyrirbyggja að smáfólkið færi sér að voða. Bakvið lofthlerann var geymsluskot fyrir hitt og þetta smálegt. Uppi á lofti voru tvö rúmgóð herbergi undir súð. Annað þeirra var herbergi pabba og mömmu, þar sem jafnframt voru tvær kojur fyrir yngstu bræðurna á hverjum tíma. Á því herbergi var gluggi sem sneri út að Brunnsbrekku. Hitt herbergið var afa-herbergi, þar sem jafnframt sváfu eldri bræðurnir og sumardvalarbörnin. Glugginn þar vissi fram í víkina.⁵

Guðbjartur bjó á Láganúpi ásamt konu sinni Hildi Magnúsdóttur (1869-1967) til ársins 1952 þegar sonur hans Össur Guðmundur (1927-1999) tók við búinu ásamt konu sinni Sigríði Guðbjartsdóttur (1930-2017).⁶

Um endalok hússins segir Valdimar Össurarson, bróðir Guðbjarts:

Árið 1974 var lokið byggingu nýs steinsteypts íbúðarhúss á Láganúpi, fáeinum skrefum frá þessu fyrra húsi. Við flutninginn lagðist notkun gamla hússins af og það tók samstundis að hrörna sem aldrei fyrr. Það hefur líklega verið 1980-1990 sem austurgaflinn var orðinn svo lélegur að hann féll af húsinu. Stuttu síðar var það rifið. Veit ekki nákvæmt ártal á því, en sennilega kringum 1990. Nokkrum árum síðar var gengið frá grunninum eins og hverju öðru leiði, og Guðbjartur bróðir minn hlóð á honum myndarlega vörðu, en ég setti þar upp fánastöng. Ekkert taldist nýtilegt af viðum hússins; það var allt jarðað á staðnum, en hinsvegar fékk Hilmar bróðir minn stigann úr því og nýtti í íbúðarhúsið í Kollsvík, þegar hann gerði það upp; þar er hann enn.⁷

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 7. maí, 2026

Heimildaskrá

1
Þessi staðsetning hússins gaf færi á sjálfrennandi vatni, sem ekki var mögulegt á gamla bæjarhólnum [Guðbjartur Össurarson (ódags.). Bernskuminningar. Sótt 25. febrúar 2023 af http://kollsvik.is/mannlif-frasagnir/209-mannlif-og-samfelag-frasagnir#aeskuminningar].
2
Valdimar Össurarson (2021, 10. maí). Tölvupóstur.
3
Valdimar Össurarson (2021, 10. maí). Tölvupóstur.
4
Valdimar Össurarson (2021, 10. maí). Tölvupóstur.
5
Guðbjartur Össurarson (ódags.). Bernskuminningar. Sótt 25. febrúar 2023 af http://kollsvik.is/mannlif-frasagnir/209-mannlif-og-samfelag-frasagnir#aeskuminningar.
6
Ábúendatal Rauðsandshrepps. Valdimar Össurarson bjó til birtingar (ódags.). Sótt 25. febrúar 2023 af http://www.kollsvik.is/byggdh-og-atvinnusaga/117-abuendatal-i-raudhasandshreppi#laganupur.
7
Valdimar Össurarson (2021, 10. maí). Tölvupóstur.

Deila færslu

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 7. maí, 2026