Vesturgata 5a, Reykjavík

Á horni Hverfisgötu og Smiðjustígs lét Reykjavíkurborg gera garð árið 1994 í tilefni af 50 ára lýðveldisafmæli Íslands og nefnist hann Lýðveldisgarðurinn. Garðurinn var vígður þann 15. júní 1994 og var vígsla hans eitt af fyrstu verkefnum sem nýkjörinn borgarstjóri, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, leysti af hendi. Hönnuður garðsins er Yngvi Þór Loftsson landslagsarkitekt og samkvæmt skipulagshugmyndum er skírskotað til jarðfræðilegra, sögulegra og landafræðilegra þátta tengdum þingstöðum til forna í garðinum. Það er gert með því að koma fyrir grjóthnullungum frá hverjum landsfjórðungi í réttri landfræðilegri afstöðu, þannig að hægt verði að gera sér grein fyrir hlutfallslegri fjarlægð milli staðanna. Á hverjum hnullungi er áletrun á þeirri hlið sem snýr í suður með nafni bergtegundarinnar og stuttur texti um þingstaðinn. Einkennandi bergtegund fyrir Vestfirðingafjórðung er blágrýti úr Þórsnesi, fyrir Norðlendingafjórðung blágrýti úr Hegranesi, fyrir Austfirðingafjórðung granófýr úr Lóni og fyrir Sunnlendingafjórðung hraun frá Þingvöllum við Öxará. Þar að auki er Reykjavíkurgrágrýti sem einkennandi bergtegund fyrir núverandi þingstað þjóðarinnar. Í miðju garðsins er málmskjöldur með skýringum. Hverfisgötumegin í garðinum stendur gamall silfurreynir sem gróðursettur var á árunum 1910 til 1920 en hann tilheyrði áður einu af húsunum sem þarna stóðu. Lýðveldisgarðurinn stendur á lóðum Hverfisgötu 23 og Smiðjustígs 7 og 9 og er tæplega 700 fermetrar að stærð. Húsið að Hverfisgötu 23 var byggt árið 1906 og var flutt að Vesturgötu 5a árið 1994.¹Páll V. Bjarnason og Helga Maureen Gylfadóttir (2004). Húsakönnun. Hverfisgata – Ingólfsstræti – Lindargata – Klapparstígur, bls. 11-12. Reykjavík: Minjasafn Reykjavíkur. Skýrsla nr. 121.

Húsið við Hverfisgötu 23 stóð austan við Hverfisgötu 21, sem enn stendur, en örlítið nær götunni (sunnar). Það byggði Eyjólfur Ófeigsson (1862-1915) smiður. Þegar það var brunavirt í apríl 1906 var það sagt vera byggt af binding, einlyft með porti og risi. Bæði útveggir og þak voru járnklædd. Niðri í húsinu voru 3 íbúðarherbergi, eldhús og einn fastur skápur, allt þiljað og klætt striga og pappír og allt málað. Þar voru tveir ofnar og ein eldavél. Uppi voru sömuleiðis þrjú íbúðarherbergi og gangur, allt þiljað og málað. Þar voru einnig tveir ofnar og ein eldavél. Kjallari með timburgólfi var undir öllu húsinu, sem hólfaður var í tvennt. Við suðurgafl hússins var inngönguskúr með risi og kjallara. Hann var byggður eins og húsið, hólfaður í tvennt. Grunnflötur hússins með þessu bíslagi var rúmir 44 fermetrar.²Borgarskjalasafn Reykjavíkur. Brunabótavirðingar. Bók 22-11-1905 til 28-03-1911. Aðfnr. 746. Brunav.nr.: 1021. Sótt 30. janúar 2025 af https://www.borgarskjalasafn.is/static/files/Midlun/Brunabotavirdingar/Brunavirdingar/736-bok-22-11-1905-til-28-03-1911-adfnr-736.pdf.

Sá sem hvað lengst bjó í húsinu var Þorvaldur Björnsson (1848-1925) lögregluþjónn, sem kallaður var „Valdi pól“. Eiginkona hans var Jórunn Sighvatsdóttir (1943-1928). Þau hjón eru fyrst skráð þar í manntali árið 1914.³Jón Þórarinsson ( 1925, 1. febrúar). Þorvaldur Björnsson. Morgunblaðið, 12. árg., 75. tbl., bls. 2; Borgarskjalasafn Reykjavíkur. Manntal í Reykjavík 1914. 2. hluti: Framnesvegur – Hverfisgata. Sótt 30. janúar 2025 af https://www.borgarskjalasafn.is/static/files/Midlun/Manntol/M_1911-1920/1914/manntal-i-reykjavik-1914-2.-hluti.pdf.

[Þorvaldur] var lögregluþjónn á árunum 1888-1917 og þótti sérstaklega harður í horn að taka. Hann reið um götur bæjarins á Grána sínum og báru götustrákar óttablandna virðingu fyrir honum. Kom yfirleitt til hans kasta ef rannsaka þurfti vandasöm mál. Sagt var að enginn gæti fundið sökudólga, ef hann fyndi þá ekki, enda vissi hann allt um alla í bænum. Þegar Jón Magnússon [1859-1926] bæjarfógeti reisti hús sitt við Hverfisgötu 21 [árið 1912] keypti hann lítið timburhús við hliðina (nr. 23) handa Valda pól til þess að hafa hann sem næst sér.⁴Guðjón Friðriksson (1994). Saga Reykjavíkur. Bærinn vaknar. 1870-1940. Síðari hluti, bls. 261. Reykjavík: Iðunn.

Gráni Þorvalds átti sér vísan stall í kjallaranum á Hverfisgötu 23. Norðanmegin var ein trappa niður sem lá að dyrum vistarverunnar í kjallara hússins þar sem Gráni tuggði töðu sína og beið þess að húsbóndi hans seildist eftir reiðtygjum sem hæfðu yfirlögregluþjóni, sem var í þjónustu bæjarfógeta og væntanlegs forsætisráðherra.⁵Pétur Pétursson (1997, 30. nóvember). Þorvaldur „pólití“ og Gráni í kjallaranum. Morgunblaðið, 84. árg., bls. B 10.

Eins og komið hefur fram var húsið flutt að Vesturgötu 5a í Reykjavík árið 1994, þar sem það stendur enn.

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 30. janúar, 2025

Heimildaskrá

• 1
  Páll V. Bjarnason og Helga Maureen Gylfadóttir (2004). Húsakönnun. Hverfisgata – Ingólfsstræti – Lindargata – Klapparstígur, bls. 11-12. Reykjavík: Minjasafn Reykjavíkur. Skýrsla nr. 121.
• 2
  Borgarskjalasafn Reykjavíkur. Brunabótavirðingar. Bók 22-11-1905 til 28-03-1911. Aðfnr. 746. Brunav.nr.: 1021. Sótt 30. janúar 2025 af https://www.borgarskjalasafn.is/static/files/Midlun/Brunabotavirdingar/Brunavirdingar/736-bok-22-11-1905-til-28-03-1911-adfnr-736.pdf.
• 3
  Jón Þórarinsson ( 1925, 1. febrúar). Þorvaldur Björnsson. Morgunblaðið, 12. árg., 75. tbl., bls. 2; Borgarskjalasafn Reykjavíkur. Manntal í Reykjavík 1914. 2. hluti: Framnesvegur – Hverfisgata. Sótt 30. janúar 2025 af https://www.borgarskjalasafn.is/static/files/Midlun/Manntol/M_1911-1920/1914/manntal-i-reykjavik-1914-2.-hluti.pdf.
• 4
  Guðjón Friðriksson (1994). Saga Reykjavíkur. Bærinn vaknar. 1870-1940. Síðari hluti, bls. 261. Reykjavík: Iðunn.
• 5
  Pétur Pétursson (1997, 30. nóvember). Þorvaldur „pólití“ og Gráni í kjallaranum. Morgunblaðið, 84. árg., bls. B 10.