Kvennaskólinn Laugalandi í Eyjafirði

Eigin stjórnarskrá árið 1874 blés Íslendingum í brjóst framfarahug og efldi þjóðerniskennd. Umræða um aukna alþýðumenningu varð hávær og með Kvennaskólann í Reykjavík að fyrirmynd, sem Þóra Melsted stofnaði sama ár, ákváðu Eyfirðingar að setja á fót kvennaskóla. Undirbúningur hófst í upphafi árs 1875 þegar skipaðar voru nefndir til að annast fjársöfnun og gera tillögur um skipulag skólans. Framan af var óráðið hvar skólinn skyldi staðsettur en þau Eggert Gunnarsson (1840-um 1885) á Laugalandi og systir hans Kristjana (1836-1927) greiddu úr því máli. Kristjana flutti að Laugalandi vorið 1876 eftir að eiginmaður hennar Pétur Havstein (1812-1875) amtmaður lést árið áður. Þau hjón höfðu búið í Skjaldarvík og þaðan lét Kristjana flytja lítið timburhús sem hún átti og var það endurreist norðvestan við bæjardyrnar á gamla bænum á Laugalandi. Þau systkin buðu fram þetta hús endurgjaldslaust svo hægt yrði að hefja skólahald.¹Benjamín Kristjánsson (1954). Kvennaskólinn á Laugalandi 1877-96. Þættir úr sögu eldra skólans, bls. 3-15. Akureyri: Prentverk Odds Björnssonar. „Húsið var 12 álna langt [um 7,5 m], tvær hæðir með torfþaki. Sunnan við þetta hús lét Eggert byggja jafnstóra viðbót sumarið 1877 … Þarna var skólinn settur 12. október 1877.“²Benjamín Kristjánsson (1954), bls. 15. Fyrsta veturinn voru 12 námsmeyjar í skólanum en 14 þann næsta, en alls nutu 403 stúlkur kennslu í skólanum, að meðaltali um 20 stúlkur á ári.

Árið 1880 fluttu systkinin Eggert Gunnarsson, sem sagður hefur verið aðalhvatamaður og stofnandi skólans, og Kristjana Havstein burt úr Eyjafirði og keypti þá sýslunefnd Eyjafjarðar­sýslu skólahúsið ásamt áhöldum skólans af Eggerti.³Benjamín Kristjánsson (1954), bls. 15-53.

Skólahúsið var aftur stækkað árið 1870 og var þá orðið 36 álna langt, „tvílyft, með skúrbyggingu austur af, sem tengdi það við gamla bæinn og kjallara.“⁴Benjamín Kristjánsson (1954), bls. 53.

Aðalgallinn á skólahúsinu var sá, hversu mjótt það var, aðeins 7 álna breitt, og voru því flest herbergin lítil, eða a.m.k. snöggt þrengri en þau máttu vera, svo að þægileg aðstaða væri til kennslu eða hæfilega stór svefnherbergi, þegar margt var í skólanum. Tvær dyr voru á vesturhlið. Nyrzt var borðstofa niðri, tvískipt, fyrir þriðjungi hússins. Þar voru matborð, sem sneru frá austri til vesturs. Milli dyra var sæmilega rúmgott eldhús og búr. Sunnan við syðri dyr var svefnherbergi og betri stofa suður af.
Á efri hæð var aðalskólastofan á suðurloftinu, þvert gegnum húsið. Þá var svefnherbergi námsmeyja um miðbik hússins yfir eldhúsinu, en í norðurenda var herbergi forstöðukonu (Frúarherbergið) og herbergi kennslukvenna norður af. En í norðausturhorninu var lítið herbergi, sem ýmist var nefnt Bláa herbergið eða Síbería og sváfu þar venjulega 2 námsmeyjar. Enginn var þar ofn og þótti þar heldur kuldaleg vistin. Dágóður ofn var í kennslustofunni og í milligerð milli herbergis forstöðukonu og kennslukvenna, einnig var ofn á svefnlofti námsmeyja, en oft var hann í ólagi. Sífellt var verið að skipta um ofna, því að húsið var fremur gisið og því kalt, ef mikil frost gengu.
Segja úttektarmenn þeir, sem tóku á móti húsinu í hendur sýslunefndar 24. júlí 1880, að suðurendinn sé svo gisinn, að „dríta“ þurfi stofurnar að innan, og sömuleiðis ytri enda uppi. Ræmur þurfi að setja á þakið að austanverðu og tryggja það fyrir leka, þá þurfi að setja járn á ýmsa glugga og kítta þá og dytta bæði að laugarhúsinu og hjallinum. Lítil framkvæmd var á þessu í það sinn.⁵Benjamín Kristjánsson (1954), bls. 53-54.

Reynt var að koma eins mörgum stúlkum fyrir í skólanum og kostur var  og máttu þær því láta sér lynda að búa og sofa þröngt.

Í svefnloftum námsmeyjanna eru rúmin ekki einungis hvert við annað, heldur og líka hvert yfir öðru og svo náttúrlega að minnsta kosti tvær í hverju rúmi. Í einu herberginu, sem er á að gizka 4-5 álnir á hvern veg og heldur lágt undir loft, sváfu síðastliðinn vetur 10 stúlkur. Rúmin voru 5, tvö  og tvö hvort upp af öðru og eitt sérstakt. Herbergið var líkara káetuholu á skútu en svefnherbergi í kvennaskóla.⁶Benjamín Kristjánsson (1954), bls. 55.

Ein námsmeyjanna lýsir aðbúnaðinum í skólanum 1894 þannig:

Stór og góður ofn var í skólastofunni og var þar venjulega sæmilega hlýtt. Einnig var ofn, sem komið var fyrir í veggnum milli Frúarherbergisins og Norðurloftsins, þar sem kennslukonur sváfu, og átti hann að geta hitað bæði herbergin. Þá var og ofn í svefnlofti námsmeyja, en hann mun hafa verið orðinn lélegur og ekki lagt í hann, nema þegar frosthörkur voru miklar. Eitthvað, var kynnt með mó, en þó aðallega með kolum. Var flutt töluvert heim af kolum á haustin og geymt í suðurhólfi í kjallaranum. Þar voru stórar stíur, sem oft voru fullar. Steinkol sáust þá naumast á sveitabæjum.
Á svefnlofti námsmeyja voru alls sjö rúm, þar af þrjú háarúm, einn slagbekkur og þrjú rúm önnur. Væru námsmeyjar fleiri en að þær kæmust þar fyrir, sváfu sumar niðri í fremri suðurstofu. Þar voru fjögur eða fimm rúm. Að jafnaði sváfu tvær stúlkur í hverju rúmi.
Oft var víst kalt á svefnloftinu, enda var húsið orðið fremur gisið og jafnan farið sparlega með eldsneytið. Engum datt þá í hug, að hægt mundi vera að nota laugina til að hlýja upp húsakynnin, og var það fyrst löngu seinna, er menn fundu ráð til þess. Kaldast mun þó hafa verið í Bláa herberginu, þar sem við Vilborg … sváfum. Oft hélaði það innan á vetrum og lagði ís á þvottaskálina. Annars átti Vilborg ágæta æðardúnssæng, svo að aldrei var okkur kalt eftir að við komumst undir hana, en stundum þurftum við að hleypa í okkur hörku til að klæða okkur á morgnana.⁷Benjamín Kristjánsson (1954), bls. 90.

Þessi mynd er af bænum að Hrafnagili um aldamótin 1900. Verið getur að þetta hús hafi verið flutt frá Laugalandi, endurbætt og byggt við það að Hrafnagili. Ljósm.: Hallgrímur Einarsson. Sarpur: Menningarsögulegt gagnasafn. Mynd nr. H1-265. Sótt 11. nóvember 2024 af https://sarpur.is/Adfang.aspx?AdfangID=1590563.

Árið 1985 var skólahúsið metið óhæft til íbúðar og skólahalds og viðgerð of dýr til að hún borgaði sig. Því var skólinn fluttur til Akureyrar haustið 1896.⁸Benjamín Kristjánsson (1954), bls. 60-61. Eftir það „var rifinn þriðjungur sunnan af skólahúsinu, og sá hluti fluttur yfir að prestssetrinu á Hrafnagili og endurreistur þar. Stendur hann þar enn í dag [1952]. En tveir þriðjungar hússins stóðu eftir, þangað til 1926 að byggt var íbúðarhúsið, sem nú [þ.e. um 1952] er á Laugalandi.“⁹Benjamín Kristjánsson (1954), bls. 89.

Leitarorð: Eyjafjörður

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 11. nóvember, 2024

Heimildaskrá

• 1
  Benjamín Kristjánsson (1954). Kvennaskólinn á Laugalandi 1877-96. Þættir úr sögu eldra skólans, bls. 3-15. Akureyri: Prentverk Odds Björnssonar.
• 2
  Benjamín Kristjánsson (1954), bls. 15.
• 3
  Benjamín Kristjánsson (1954), bls. 15-53.
• 4
  Benjamín Kristjánsson (1954), bls. 53.
• 5
  Benjamín Kristjánsson (1954), bls. 53-54.
• 6
  Benjamín Kristjánsson (1954), bls. 55.
• 7
  Benjamín Kristjánsson (1954), bls. 90.
• 8
  Benjamín Kristjánsson (1954), bls. 60-61.
• 9
  Benjamín Kristjánsson (1954), bls. 89.