Landlyst, Vestmannaeyjum

Á vefnum Heimaslóð segir þetta um húsið Landlyst sem nú stendur á Skansinum í Vestmannaeyjum:

Húsið Landlyst er eitt af elstu húsum í Eyjum. Húsið stóð við Strandveg 43b fram til ársins 1992, er það var tekið niður og friðlýst.
Landlyst var byggt árið 1848 og stendur núna í sinni upprunalegu mynd á Skanssvæðinu. Þar hefur verið komið upp læknaminjasafni. Við húsið var fyrsta fæðingarheimili á Íslandi byggt árið 1847.
Húsið var byggt af Matthíasi Markússyni [1810-1888] snikkara og konu hans Sólveigu Pálsdóttur [1821-1886] ljósmóður. Sólveig var send til ljósmæðranáms í Kaupmannahöfn og við heimkomuna var byggt fæðingarheimili við Landlyst með styrk frá danska ríkinu. Var það kallað Stiftelsið. Þetta kom til vegna landlægs sjúkdóms sem nefndist ginklofi (stífkrampi) og lagðist hann sérstaklega á ungabörn. Ginklofinn var skæðari í Eyjum en annars staðar hér á landi og ungbarnadauði var mikill.
Sumarið 1847 kom danski læknirinn Peter Anton Schleisner [1818-1900] til Eyja, sendur hingað af danska ríkinu til að takast á við þennan faraldur. Schleisner og Sólveig tóku upp samvinnu og tókst þeim að útrýma ginklofanum á ótrúlega skömmum tíma.
Landlyst var íbúðarhús til 1972 þegar Vestmannaeyjabær keypti húsið. Eftir þann tíma fór fram margs konar starfsemi í húsinu. Myndlistarskóli starfaði þar um tíma og ljósmyndaklúbbur fékk inni í húsinu. Gallerí var stofnað í Landlyst og sýningar haldnar þar.
Árið 2000 var Landlyst endurbyggð og komið fyrir á Skansinum. Þar er nú heilbrigðisminjasafn.¹Heimaslóð (2020, 31. mars). Landlyst. Sótt 11. júlí 2024 af https://heimaslod.is/index.php/Landlyst.

Nánari upplýsingar um Landlyst má finna í grein í tímaritinu Blik frá árinu 1960. Þar segir:

Árið 1846 bjuggu tvær fjölskyldur í tómthúsinu Sæmundarhjalli í Eyjum, sem það ár hlaut nýtt nafn og var eftir það í mörg ár kallað París. Tómthús þetta stóð mjög skammt vestan við Stíghús (Njarðarstíg 5). Önnur hjónin hétu Matthías Markússon, snikkari, og Sólveig ljósmóðir Pálsdóttir prests Jónssonar að Kirkjubæ. Matthías var fæddur 1810 og Sólveig 1820. Þetta ár áttu þau aðeins eitt barn, Pálínu Matthildi, þá tveggja ára.
Árið 1847 sendi stjórnin nýjan lækni til Vestmannaeyja. Sá hét dr. Peter Anton Schleisner. Skyldi hann rannsaka orsakir ginklofans, svo sem kunnugt er.
Fyrstu framkvæmdir dr. Schleisners í Eyjum voru þær að láta byggja hús, þar sem fæðandi konur skyldu liggja sængurleguna.
Ekki hafði dr. Schleisner lengi kynnzt Sólveigu ljósmóður, sem hafði lært ljósmóðurfræði í Kaupmannahöfn, er hann fékk mikið traust á henni. Óskaði hann þess, að þau hjónin byggðu sér hús áfast „fæðingarstofnuninni“, svo að ljósmóðurinni yrði sem allra auðveldast og hagfelldast að annast sængurkonurnar. Þannig atvikaðist það, að þau hjónin Matthías og Sólveig byggðu vestari enda Landlystar, (en svo kölluðu þau nýbyggingu þessa) á sama tíma sem stjórnin lét byggja austurendann handa dr. Schleisner til rannsóknar á orsökum ginklofans. Það var „fæðingarstofnunin,“ sem oft var nefnd „Stiftelsið“ á tungu Eyjafólks. Þessi sambygging var gjörð sumarið 1847.
Næsta ár (1848) hafði dr. Schleisner fundið orsakir ginklofans og hvarf þá af landi burt, með því að hann hafði þá lokið erindi sínu til Eyja. Næstu 20 árin bjuggu hjónin Matthías og Sólveig í sínum hluta Landlystar, en „fæðingarstofnunin“ mun hafa verið lítið notuð eftir það, a. m. k. ekki að staðaldri. Á árunum 1866—1867 fluttu þau hjón til Reykjavíkur.
Þegar Lestrarfélag Vestmannaeyja var stofnað (1862), fékk það inni í „fæðingarstofnuninni“, þar var bókasafn þess geymt um skeið og þar fóru fram útlán bóka. …
Árið 1869, 16. ágúst, var Þorsteini héraðslækni Jónssyni byggð tómthúslóðin Landlyst. Þá hafði læknirinn fest kaup á allri húseigninni og keypt húsenda hjónanna á 250 ríkisdali. Héraðslæknishjónin bjuggu síðan í Landlyst í 33 ár eða til ársins 1902, er þau fluttu burt úr Eyjum.
Ágúst Gíslason, bróðir sér Jes A. Gíslasonar, var giftur Guðrúnu dóttur héraðslæknishjónanna Þorsteins og frú Matthildar. Þessi ungu hjón fluttu í Landlyst, þegar læknishjónin fluttu úr Eyjum (1902). Þau bjuggu síðan í Landlyst, þar til þau höfðu byggt húsið Valhöll við Strandstíg. Það var árið 1912. Eftir það var Landlyst leigð ýmsum fjölskyldum. M. a. leigði þar Pétur útgerðarmaður Andersen um sinn. Svo gekk það til ársins 1922. En það ár keypti Hróbjartur Guðlaugsson bónda Nikulássonar frá Hallgeirsey Landlyst og átti hana síðan til dauðadags 1958. Kona Hróbjarts var Guðrún Guðmundsdóttir. Guðmundur skósmiður Hróbjartsson flutti með fjölskyldu sína í Landlyst árið 1925 og hefur búið þar siðan.²Þorsteinn Þ. Víglundsson (1960. 1. apríl). Landlyst. Nokkur söguleg drög. Blik, 21. árg., 1. tbl., bls. 136-138.

Í maí 1992 birtist þessi frétt í blaðinu Fréttum³Bruni í Landlyst (1992, 19. maí). Fréttir, 19. árg., 21. tbl., bls. 1.:

Í júní sama ár kemur fram í sama blaði að unnið sé að því að rífa húsið. Síðan segir: „ Að tillögu Húsafriðunarnefndar ríkisins, verður það rifið á skipulegan hátt og heillegir hlutar þess geymdir þannig að hægt verði að nota þá þegar og ef það verður einhverntímann endurbyggt.“[3]⁴Landlyst rifin (1992, 18. júní). Fréttir, 19. árg., 27. tbl., bls. 2.

Áður en húsið var tekið niður fjöl fyrir fjöl „höfðu arkitektarnir Stefán Örn Stefánsson og Grétar Markússon mælt húsið og gert af því teikningar með endurreisn í huga eftir að Þór Magnússon, þjóðminjavörður og Hjörleifur Stefánsson, arkitekt höfðu metið stöðu og gildi hússins.“⁵Árni Johnsen (2000, 1. júní). Landlyst, lítið hús með lifandi sögu, bls. 54. AVS. Arkitektúr verktækni og skipulag, 21. árg., 1. tbl., bls. 53-57.

Árið 1999 ákvað bæjarstjórn Vestmannaeyja að endurbyggja Landlyst á Skansinum. Húsið var formlega vígt laugardaginn 30. september 2000 og söguminjasvæðið á Skansinum formlega tekið í notkun.⁶Húsafriðunarnefnd lagði til að fengnir yrðu sérhæfðir menn (1999, 22. júlí). Fréttir, 26. árg., 29. tbl., bls. 17;  Frábærlega velheppnuð framkvæmd (2000, 5. október). Fréttir, 27. árg., 40. tbl., bls. 14-15.

Guðmundur Jónsson var yfirsmiður endurbyggingar Landlystar.

Guðmundur sagði að húsið væri ekki allt reist í einu lagi á sama tíma þannig að um væri að ræða þrjú byggingarstig, sem húsið hefði gengið í gegnum. „Miðhúsið er elst, þá var sjúkrastofu bætt við, en yngsti hluti hússins var svo íbúð læknisins. Einnig voru bíslög við húsið, en þau verða aðeins færð til en þar kemur til með að verða salernisaðstaða. Samt sem áður verður húsið í megindráttum eins og það var upphaflega, en þó mun verða sett tvöfalt gler í glugga. Byggðasafnið mun svo sjá um að setja upp þá muni sem hæfa munu því tímabili og starfsemi sem í húsinu var á sínum tíma.“⁷Landlyst í upphaflegt horf á nýjum stað (2000, 8. júní). Fréttir, 27. árg., 23. tbl., bls. 15.

Hér sést hvernig Landlyst stækkaði í tímans rás. Byggt var við upphaflega húsið 1849 og aftur 1870. Heimild: Árni Johnsen (2000, 1. júní). Landlyst, lítið hús með lifandi sögu. AVS. Arkitektúr verktækni og skipulag, 21. árg., 1. tbl., bls. 53-57.

Leitarorð: Vestmannaeyjar

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 11. júlí, 2024

Heimildaskrá

• 1
  Heimaslóð (2020, 31. mars). Landlyst. Sótt 11. júlí 2024 af https://heimaslod.is/index.php/Landlyst.
• 2
  Þorsteinn Þ. Víglundsson (1960. 1. apríl). Landlyst. Nokkur söguleg drög. Blik, 21. árg., 1. tbl., bls. 136-138.
• 3
  Bruni í Landlyst (1992, 19. maí). Fréttir, 19. árg., 21. tbl., bls. 1.
• 4
  Landlyst rifin (1992, 18. júní). Fréttir, 19. árg., 27. tbl., bls. 2.
• 5
  Árni Johnsen (2000, 1. júní). Landlyst, lítið hús með lifandi sögu, bls. 54. AVS. Arkitektúr verktækni og skipulag, 21. árg., 1. tbl., bls. 53-57.
• 6
  Húsafriðunarnefnd lagði til að fengnir yrðu sérhæfðir menn (1999, 22. júlí). Fréttir, 26. árg., 29. tbl., bls. 17;  Frábærlega velheppnuð framkvæmd (2000, 5. október). Fréttir, 27. árg., 40. tbl., bls. 14-15.
• 7
  Landlyst í upphaflegt horf á nýjum stað (2000, 8. júní). Fréttir, 27. árg., 23. tbl., bls. 15.