Þorvaldsstaðir, Selárdal, Vopnafirði

Um miðjan október 1868 gengu fádæma illvirði yfir Austurland vegna mikils óveðurs, snjókomu og sjógangs í fjörðunum. Fólk varð úti, hesta og fé fennti og skip og bátar brotnuðu. M.a. sleit upp á Vopnafirði skipið Sókrates sem þeir Örum og Wulff kaupmenn áttu.¹Illviðrið árið 1868 (1964, 10. maí). Alþýðublaðið – Sunnudagsblað, 16. tbl. 1964, bls. 339-341, 356-358. „Sprakk klettur, er annað akkerið var fest í svo að skipið rak í land og brotnaði. Lítið fórst þar af vörum.“²Illviðrið árið 1868 (1964, 10. maí), bls. 340.³Þess má geta að veður þetta hefur verið kallað Pétursbylur. Það nafn er tilkomið vegna þess að þegar Pétur Jökull Pétursson, sem talinn var nokkuð fjölvís, var við smíðar á Vopnafirði haustið 1868 vildi hann fara utan og falaði rúm á skipi því er Sókranes hét. „Skipstjóri neitaði honum um farið og reiddist Pétur þá og sagði óvíst að hann sigldi þá heldur. Morguninn eftir gerði mesta voðaveður er hélst nærri 6 dægur Sleit þá upp skipið og rakst það upp á sker og brotnaði mikið, varð nú skipstjóri að bíða þess að gert væri við skipið. Hefur þetta veður verið kallað Pétursbylur. Eftir þetta varð ekkert af utanför Péturs …“ [Ísmús. Sagnagrunnur. Sótt 11. mars 2024 af https://www.ismus.is/tjodfraedi/sagnir/4682] Viðir skipsins voru m.a. notaðir til að byggja hús á Vopnafirði þar sem þeir karlmenn sem unnu við fiskverkun á vegum Örum og Wulff höfðust við í. Hús þetta var nefnt Sókrates í höfuðið á skipinu.⁴Yrki arkitektar og Náttúrustofa Vestfjarða (2022, 5. apríl). Plássið. Vopnafjörður. Húsa- og fornleifakönnun, bls. 141. Danska verslunarfyrirtækið Örum og Wulff hafði mikil umsvif í Vopnafjarðarkauptúni í um eina öld frá árinu 1814. Fyrirtækið var helsti atvinnurekandinn, stundaði verslun og útgerð og byggði fjölda húsa.⁵Bryndís Zoëga og Guðný Zoëga (2005, maí). Fornleifaskráning Vopnafjarðar. Svæðisskráning, bls. 12, Byggða­safn Skagfirðinga, skýrsla nr. 2005/41.

Um 1920 keypti bóndinn á Þorvaldsstöðum húsið og flutti á jörð sína. Þar var húsið reist „…. í þverhússtíl með torfvegg á 3 vegu upp að bitum, en timburvegg fram á hlað. Tvískipt baðst. uppi, eldhús, búr, stofa og bæjardyr niðri, um 55 m².“⁶Sveitir og jarðir í Múlaþingi. I. bindi. Strönd, Vopnafjörður, Jökulsárhlíð, Jökuldalur, Hróarstunga, Fell (1974), bls. 77. [Egilsstöðum:] Búnaðar­samband Austur­lands.

Þorvaldsstaðir eru í svokölluðum Almenningi í Selárdal í Vopnafirði vestan (norðan) megin við Selá. „Almenningur var sameignarland Vopnfirðinga í umsjá sveitarstjórnar fram á 19. öld.“⁷Bryndís Zoëga og Guðný Zoëga (2005, maí), bls. 58 Á árunum 1891 til 1947 bjuggu hjónin Benedikt Stefánsson (1867-1947) og Solveig Stefánsdóttir (1872-1913) þar, en hún var frá Þorvaldsstöðum.⁸Sveitir og jarðir í Múlaþingi. I. bindi. Strönd, Vopnafjörður, Jökulsárhlíð, Jökuldalur, Hróarstunga, Fell (1974), bls. 76-77. Ekki hefur veitt af viðbót við híbýlin sem fyrir voru á Þorvaldsstöðum því þar var oft æði mannmargt. Árið 1900 voru þeir sem töldust vera heimilis 21 að tölu og eignuðust þau Benedikt og Solveig 14 börn sem húsmóðirin dó frá aðeins fertug að aldri.⁹Hjörleifur Guttormsson (2013). Norðausturland. Vopnafjörður, Strönd, Langanes, Þistilfjörður, Slétta, Núpasveit, Öxarfjörður og Hólsfjöll, bls. 100. Árbók Ferðafélags Íslands 2013. Reykjavík: Ferðafélag Íslands.

Jörðin fór í eyði 1952 eftir að síðasti ábúandi hennar Stefán (1896-1952) sonur þeirra Benedikts og Solveigar varð úti í heimatúninu í aftakaveðri í febrúar 1952.¹⁰Annálsbrot ársins 1952 (1953, 28. febrúar). Þjóðviljinn, 18. árg., 49. tbl., bls. 3. Eftir það notuðu gangnamenn húsið sem gangnamannaskýli fram yfir 1970, því Þorvaldsstaðir voru innsti bær í byggð.¹¹Sveitir og jarðir í Múlaþingi. I. bindi. Strönd, Vopnafjörður, Jökulsárhlíð, Jökuldalur, Hróarstunga, Fell (1974), bls. 76-77.

Leitarorð: Selárdalur – Vopnafjörður

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 18. júlí, 2024

Heimildaskrá

• 1
  Illviðrið árið 1868 (1964, 10. maí). Alþýðublaðið – Sunnudagsblað, 16. tbl. 1964, bls. 339-341, 356-358.
• 2
  Illviðrið árið 1868 (1964, 10. maí), bls. 340.
• 3
  Þess má geta að veður þetta hefur verið kallað Pétursbylur. Það nafn er tilkomið vegna þess að þegar Pétur Jökull Pétursson, sem talinn var nokkuð fjölvís, var við smíðar á Vopnafirði haustið 1868 vildi hann fara utan og falaði rúm á skipi því er Sókranes hét. „Skipstjóri neitaði honum um farið og reiddist Pétur þá og sagði óvíst að hann sigldi þá heldur. Morguninn eftir gerði mesta voðaveður er hélst nærri 6 dægur Sleit þá upp skipið og rakst það upp á sker og brotnaði mikið, varð nú skipstjóri að bíða þess að gert væri við skipið. Hefur þetta veður verið kallað Pétursbylur. Eftir þetta varð ekkert af utanför Péturs …“ [Ísmús. Sagnagrunnur. Sótt 11. mars 2024 af https://www.ismus.is/tjodfraedi/sagnir/4682]
• 4
  Yrki arkitektar og Náttúrustofa Vestfjarða (2022, 5. apríl). Plássið. Vopnafjörður. Húsa- og fornleifakönnun, bls. 141.
• 5
  Bryndís Zoëga og Guðný Zoëga (2005, maí). Fornleifaskráning Vopnafjarðar. Svæðisskráning, bls. 12, Byggða­safn Skagfirðinga, skýrsla nr. 2005/41.
• 6
  Sveitir og jarðir í Múlaþingi. I. bindi. Strönd, Vopnafjörður, Jökulsárhlíð, Jökuldalur, Hróarstunga, Fell (1974), bls. 77. [Egilsstöðum:] Búnaðar­samband Austur­lands.
• 7
  Bryndís Zoëga og Guðný Zoëga (2005, maí), bls. 58
• 8
  Sveitir og jarðir í Múlaþingi. I. bindi. Strönd, Vopnafjörður, Jökulsárhlíð, Jökuldalur, Hróarstunga, Fell (1974), bls. 76-77.
• 9
  Hjörleifur Guttormsson (2013). Norðausturland. Vopnafjörður, Strönd, Langanes, Þistilfjörður, Slétta, Núpasveit, Öxarfjörður og Hólsfjöll, bls. 100. Árbók Ferðafélags Íslands 2013. Reykjavík: Ferðafélag Íslands.
• 10
  Annálsbrot ársins 1952 (1953, 28. febrúar). Þjóðviljinn, 18. árg., 49. tbl., bls. 3.
• 11
  Sveitir og jarðir í Múlaþingi. I. bindi. Strönd, Vopnafjörður, Jökulsárhlíð, Jökuldalur, Hróarstunga, Fell (1974), bls. 76-77.