ÍR-húsið, Árbæjarsafni, Reykjavík

Á jóladag árið 1897 var vígð kirkja kaþólska safnaðarins á Íslandi. Kirkjan stóð við Túngötu, nokkru neðar en Kristskirkja var byggð síðar. Þetta var jafnframt fyrsta kaþólska kirkjan sem reist var á Íslandi eftir siðaskipti. Kirkjan var helguð hinu heilaga hjarta Jesú, tákni miskunnsemi og kærleika. Kirkjan var flutt hingað tilsniðin frá Mandal í Noregi.¹Borgarsögusafn Reykjavíkur – Árbæjarsafn. Landakot – ÍR húsið; Freyja Jónsdóttir (2000, 25. mars). Kirkju breytt í íþróttahús. Dagur. Íslendingaþættir, 83. og 84. árg., blað 3, bls. 1-2. Virðingarmenn lýstu kirkjunni þannig í september 1897:

Kirkjan er byggð úr bindingi, klædd borðum og járnþak á súð. Í vesturenda kirkjuhússins eru þrjú herbergi þiljuð og máluð. Tvö af herbergjunum eru á fyrstu hæð en eitt herbergi er uppi. Annar inngangur er í herbergin en kirkjuna. Í austurenda hússins er kirkjan sjálf með tveimur litlum herbergjum sitt hvoru megin. Herbergin eru þiljuð og máluð. Tvöföld bekkjaröð er í allri kirkjunni sem öll er máluð að innan.²Freyja Jónsdóttir (2000, 25. mars), bls. 1-2.

Eftir að hin glæsilega Kristskirkja á Landakotstúni var tekin í notkun árið1929 var ekki lengur þörf fyrir gömlu kirkjuna. Þá falaðist Íþróttafélag Reykjavíkur (ÍR) eftir að fá húsið undir starfsemi sína. Meulenberg biskup varð við beiðninni og ákveðið var að ÍR fengi kirkjuna gefins gegn því að færa hana vestar á túnið (um 150-200 m), á horn Túngötu og Hofsvallagötu. Þar var henni komið fyrir á steinsteyptum kjallara, hún svipt turninum og gerðar á henni talsverðar endurbætur.³Freyja Jónsdóttir (2000, 25. mars), bls. 1-2.

Flutningur kirkjunnar haustið 1929 var enginn hægðarleikur þegar vinnuvélar og flutningavagnar höfðu ekki rutt sér til rúms á Íslandi. Því hefur verið haldið fram að þetta sé stærsta hús sem flutt hafði verið í heilu lagi hér á landi fram að þessu, enda húsið engin smá smíði: 21,4 m að lengd, 9,5 að hæð og 8,1 m að breidd, um 1300 rúmmetrar.⁴Páll V. Bjarnason, arkitekt (2011, 28. apríl). Tölvupóstur. Til er greinargóð lýsing af þessari stórframkvæmd, sem Skipasmíðastöð Reykjavíkur hafði veg og vanda að:

Þetta var framkvæmt þannig, að kirkjunni var lyft upp af grunni þeim sem hún stóð á og var það gert með handsnúnum „dúnkröftum“. Þegar kirkjunni hafði verið lyft upp, var slegið undir hana trjám. Þessi tré höfðu verið smurð með lýsi og tólg. Þegar þetta hefur verið brætt saman, nefnist blandan grútur. Ofan á þetta var svo smurt grænsápu, – það gaf enn betra rennsli. Eftir að húsinu hafði verið lyft af grunninum og sett á trén, var það dregið til hliðar út á Túngötuna. Þar var aftur trjám komið fyrir undir húsið, en þessi tré gengu þvert á hin trén og sneru nú í flutnings- og dráttarstefnuna. Þar sem nokkur halli er þarna á götunni, þurfti að lyfta húsinu hverju sinni þegar það hafði verið dregið lengd sína á trjánum, til þess að jafna götuhallann, því húsið þurfti að draga í láréttri stöðu. Svokallaðri „Brók“ þ.e. vírstroffu var brugðið utan um húsið og síðan var „talía“ með fjórskornum blokkum fest annarsvegar á „Brókina“ og hinsvegar fest við handsnúið spil sem fjórir menn sneru og á þennan hátt var húsið dregið til lengd sína hverju sinni, síðan var jafnaður götuhalli, og það síðan dregið aftur og aftur, þangað til húsið var samsíða hinum nýja grunni. Þar var húsinu endanlega lyft upp í rétta hæð og það síðan dregið til hliðar inn á grunninn. Þessi húsflutningur mun hafa tekið um eina viku.⁵Jón Þ. Ólafsson (1983).  Þegar ÍR-húsið var flutt á núverandi stað sumarið 1929. Óprentuð ritgerð í eigu Borgarsögusafns.

Á aðalhæð hússins var stór leikfimisalur, íbúðarherbergi, eldhús, áhaldaklefi og gangur, sem allt var þiljað innan með panel. Í öðrum enda hússins var loft þar sem voru tvær skrifstofur, geymsluklefi, áhorfendapallur og gangur, sem einnig var allt þiljað og málað. Í nýsteyptum kjallaranum voru tveir baðklefar og tvö búningsherbergi auk tveggja salerna svo ekki yrðu árekstrar þegar einn flokkur lauk æfingu og annar mætti til æfingar. Auk þess var þar íbúð fyrir húsvörð og Blái salurinn svonefndi, samkomu- og fundarsalur, sem einnig var hægt að nota til ýmissa íþróttaiðkana, s.s. glímu- og boxæfinga. Allur kjallarinn var þiljaður innan á útveggi og neðan á loftbita og öll herbergin ýmist hvíttuð innan eða máluð. Húsið var allt raflýst og í því var miðstöðvarhitavél með ofnum sem hitaði húsið á svipstundu og tempra mátti hitann að vild. Rennandi vatn var í húsinu og baðofn, sem framleiddi nóg heitt vatn til baðanna og mátti hafa hvert steypubað svo heitt eða kalt sem hver óskaði.⁶Íþróttahús í Reykjavík (1930, 30. mars). Morgunblaðið, 17. árg., 75. tbl., bls. 6 og 7; Borgarskjalasafn. Brunavirðingar 1811-1953.

Allt til aldamóta var ÍR-húsið vettvangur samkomuhalds og íþróttaiðkunar, að undanskildum stríðsárunum þegar hernámsliðið lagði húsið undir sig. Í húsinu voru slegin mörg íþróttamet, meðal annars Norðurlandamet, og þar setti Vilhjálmur Einarsson heimsmet í hástökki án atrennu árið 1961.⁷Freyja Jónsdóttir (2000, 25. mars), bls. 1-2.

Landakot – ÍR-húsið á Árbæjarsafni. Borgarsögusafn. Árbæjarsafn. Sótt 29. febrúar 2004 af https://app.arbaejarsafn.is/hus/cac93bde-59e0-4b12-8edf-3d307342ebd2

Undir lok síðustu aldar fóru Kaþólska kirkjan og Landakotsskóli að huga að byggingu íþróttahúss á þeim stað sem ÍR-húsið stóð, en kirkjan átti lóðina. ÍR þrjóskaðist við, en með hæstaréttardómi var þeim gert að fjarlægja húsið. Ýmsar hugmyndir komu fram um hvað gera skyldi við húsið en meðan endanleg niðurstaða fékkst var húsið flutt til bráðabirgða á geymslusvæði Reykjavíkurborgar við Ægisgarð 26. mars 2001. Um þann flutning sá fyrirtækið Minjavernd.⁸Vel gekk að flytja ÍR-húsið á Ægisgarð (2001, 27. mars). Morgunblaðið, 89. árg., 72. tbl., bls. 11. Eftir að endanleg ákvörðun var tekin var húsið flutt á Árbæjarsafn í Reykjavík í apríl 2004 þar sem það hýsir meðal annars leikfanga­sýningu.⁹Lífsreynt hús á langferð (2004, 22. apríl). Morgunblaðið, 92. árg., 109. tbl., bls. 68.

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 13. júlí, 2024

Heimildaskrá

• 1
  Borgarsögusafn Reykjavíkur – Árbæjarsafn. Landakot – ÍR húsið; Freyja Jónsdóttir (2000, 25. mars). Kirkju breytt í íþróttahús. Dagur. Íslendingaþættir, 83. og 84. árg., blað 3, bls. 1-2.
• 2
  Freyja Jónsdóttir (2000, 25. mars), bls. 1-2.
• 3
  Freyja Jónsdóttir (2000, 25. mars), bls. 1-2.
• 4
  Páll V. Bjarnason, arkitekt (2011, 28. apríl). Tölvupóstur.
• 5
  Jón Þ. Ólafsson (1983).  Þegar ÍR-húsið var flutt á núverandi stað sumarið 1929. Óprentuð ritgerð í eigu Borgarsögusafns.
• 6
  Íþróttahús í Reykjavík (1930, 30. mars). Morgunblaðið, 17. árg., 75. tbl., bls. 6 og 7; Borgarskjalasafn. Brunavirðingar 1811-1953.
• 7
  Freyja Jónsdóttir (2000, 25. mars), bls. 1-2.
• 8
  Vel gekk að flytja ÍR-húsið á Ægisgarð (2001, 27. mars). Morgunblaðið, 89. árg., 72. tbl., bls. 11.
• 9
  Lífsreynt hús á langferð (2004, 22. apríl). Morgunblaðið, 92. árg., 109. tbl., bls. 68.