Skipasund 83, Reykjavík ?

Í stuttri húsakönnun sem gerð var árið 2005 um Sundin í Reykjavík kemur fram að hluti hússins sem stóð við Kirkjustræti 4 í Reykjavík hafi verið fluttur að Skipasundi 83. Sömu upplýsingar koma fram í byggðakönnun sem gerð var um Laugardalinn í Reykjavík árið 2013. Til viðbótar kemur fram að húsið við Skipasund 83 hafi upphaflega verið byggt árið 1898 við Kirkjustræti 4. Ekki er getið neinna heimilda í skýrslum þessum um þennan húsaflutning.¹Skipulags- og byggingarsvið (NUM), Byggingarlistadeild Reykjavikur (PHA) og Minjasafn Reykjavikur (HMG) (2005, 1. nóvember). Húsakönnun. Sundin. Gagnasafn Borgarsögusafns.

Í svari Borgarsögusafns við fyrirspurn um þennan húsaflutning kemur fram að engin gögn finnast í gögnum safnsins um flutninginn. Þar má hins vegar finna ýmis gögn um Kirkjustræti 4, sem var þriggja hæða verslunar- og íbúðarhús byggt árið 1898. Þegar húsið var virt til brunabóta í nóvember 1898 kemur fram að eigandi þess var Gunnar Einarsson (1853-1944) kaupmaður. Síðan segir:

Hús þetta er byggt af bindingi, klætt utan með tvöfaldri borðaklæðningu með pappa og járni þar yfir á 3 vegu og með járnþaki á súð með pappa á milli. Austurgafl húss þessa er eldvarnargafl.

Niðri í húsinu eru 4 herbergi auk sölubúðar. Í henni er búðarborð ásamt skúffum og hyllum. Allt með tvöföldum loptum og allt þiljað og málað. Þar eru 2 ofnar. Á fyrsta lopti eru 10 herbergi öll þiljuð og máluð og með tvöföldum loptum. Gangur er eptir endilöngu húsinu. Þar eru 2 ofnar og 1 lítil eldavjel. Á öðru lopti eru 8 herbergi öll þiljuð og máluð og með tvöföldum loptum. Uppi á efsta lopti er ekkert gjört. Kjallari er undir öllu húsinu og í honum eru 2 herbergi auk eldhúss allt þiljað og málað og með tvöföldum loptum. Einnig eru þar tvö geymslu herbergi, annað þeirra með tvöföldu lopti. Þar er einnig þiljaður inngangur með tvöföldu lopti. Í eldhúsinu er 1 eldavjel.²Borgarskjalasafn Reykjavíkur. Brunabótavirðingar 1888 til 1900. Aðfnr. 734.

Húsið hefur ekki verið nein smásmíði, með sölubúð, 24 herbergjum, eldhúsi og geymslum. Auk verslunar var rekið kaffihúsið Ásbyrgi í húsinu, auk brjóstsykurs- og vindlagerðar.³Guðný Gerður Gunnarsdóttir og Hjörleifur Stefánsson (1987). Kvosin. Byggingarsaga miðbæjar Reykjavíkur, bls. 207. Reykjavík: Torfusamtökin.

Gunnar hóf störf sín við verslun í Danmörku, starfaði við Gránufélagsverslunina á Akureyri þegar hann kom til landsins, en stofnaði síðan eigin verslun á Hjalteyri. Árið 1896 flutti hann til Reykjavíkur og lét byggja verslunina Ásbyrgi í Kirkjustræti árið 1898, eins og fyrr segir. Hann rak þá verslun til ársins 1910 og starfaði síðan við ýmis verslunarstörf til dauðadags. Gunnar tók kaþólska trú í Danmörku og ól börn sín upp í kaþólskum sið og varð Jóhannes sonur hans biskup kaþólska safnaðarins á Íslandi. Árið 1925 heiðraði páfinn í Róm hann með riddarakrossi sankti Gregorsorðunnar, sem er tignarmerki sem aðeins fáum hlotnast.⁴Ragnar Ásgeirsson (1944, 7. maí). Gunnar Einarsson kaupmaður. Vísir Sunnudagsblað, 17. tbl., bls. 3-4.

„Um 1920 átti Kristín Þorvaldsdóttir (1870-1944) húsið og rak þar listaverkaverslun, þá fyrstu í Reykjavík.“⁵Guðný Gerður Gunnarsdóttir og Hjörleifur Stefánsson (1987), bls. 207.

Í lok ársins 1947 kom upp eldur í húsinu númer 6 við Kirkjustræti. Eldurinn breiddist út með miklum hraða og náði einnig að komast í hús númer 4. Húsið númer 6 gjöreyðilagðist í brunanum og ásamt efstu hæðar húss númer 4. Önnur hæð þess húss fór einnig illa af eldi, vatni og reyk. Neðsta hæðin var svo til óbrunnin en talsverðar skemmdir þar af vatni og allar rúður voru brotnar í húsinu. Á neðstu hæðinni ráku Þorvaldur Sigurðsson og Lára Pjetursdóttir veitingastofuna Tjarnarlund. Höfðu þau lagt í mikinn kostnað nokkrum mánuðum áður til að gera veitingastofuna hina vistlegustu. Þegar þetta gerðist bjuggu 16 manns í húsinu. Öll misstu þau heimilis, en ekkert manntjón varð í brunanum.⁶Tvö hús brenna í miðbænum (1947, 31. desember). Morgunblaðið, 34. árg., 302. tbl., bls. 1 og 2.

Eftir brunann varð mikið og langt málavafstur á milli eigenda hússins og bæjarráðs, því eigendur vildu endurbyggja húsið, en bæjarráð synjaði þeirri beiðni. Snerist málið að verulegu leyti um lóð hússins og nýtingu hennar. Málinu virðist ekki hafa lokið fyrr en árið 1954 þegar Samband íslenskra samvinnufélaga var orðið eigandi lóðanna nr. 4, 6 og 8 og þær sameinaðar í eina lóð, þar sem byggingar á vegum Alþingis risu síðar.⁷Gögn frá Borgarsögusafni um Kirkjustræti 4.

En hvað varð um húsið? Í febrúar 1951 var birt auglýsing í dagblöðum  þar sem húsið nr. 4 við Kirkjustræti er til auglýst til sölu og niðurrifs.⁸Kirkjustræti 4 (1951, 20. febrúar). Tíminn, 42. tbl., bls. 4.

Samkvæmt áðurnefndum skýrslum frá Borgarsögusafni var húsið, eða a.m.k. hluti þess, fluttur að Skipasundi 83. Í júní 1951 var samþykkt teikning Guttorms Andrés­sonar af húsi við Skipasund 83, en hún gefur ekki vísbendingar um að húsið sé að einhverju leyti byggt úr eldra húsi.⁹Teikningavefur Reykjavíkurborgar. Skipasund 83. Sótt 18. október 2023 af https://skjalasafn.reykjavik.is/fotoweb/ Einnig er til brunavirðing sem gerð var í júní 1952 þar sem sagt er að húsið sé nýtt íbúðarhús, byggt úr timbri á steinsteyptum grunni. Eigendur voru Guðni Bjarnason og Björn Sigurðsson.¹⁰Borgarskjalasafn Reykjavíkur. Brunabótavirðingar 1950-1953. Aðfnr. 4341. Þetta útilokar þó ekki að húsið hafi verið flutt, því mörg dæmi eru um að hús sé sagt nýtt í slíkri matsgjörð, þó vitað sé með vissu að húsið hafi verið flutt. Húsið er sagt byggt árið 1952 í fasteignaskrá. Hafi hluti hússins verið fluttur hefur það væntanlega einungis verið fyrsta hæð hússins, því efri hæðirnar skemmdust svo mikið í brunanum 1947 að lítið sem ekkert var eftir af þeim.

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 29. febrúar, 2024

Heimildaskrá

• 1
  Skipulags- og byggingarsvið (NUM), Byggingarlistadeild Reykjavikur (PHA) og Minjasafn Reykjavikur (HMG) (2005, 1. nóvember). Húsakönnun. Sundin. Gagnasafn Borgarsögusafns.
• 2
  Borgarskjalasafn Reykjavíkur. Brunabótavirðingar 1888 til 1900. Aðfnr. 734.
• 3
  Guðný Gerður Gunnarsdóttir og Hjörleifur Stefánsson (1987). Kvosin. Byggingarsaga miðbæjar Reykjavíkur, bls. 207. Reykjavík: Torfusamtökin.
• 4
  Ragnar Ásgeirsson (1944, 7. maí). Gunnar Einarsson kaupmaður. Vísir Sunnudagsblað, 17. tbl., bls. 3-4.
• 5
  Guðný Gerður Gunnarsdóttir og Hjörleifur Stefánsson (1987), bls. 207.
• 6
  Tvö hús brenna í miðbænum (1947, 31. desember). Morgunblaðið, 34. árg., 302. tbl., bls. 1 og 2.
• 7
  Gögn frá Borgarsögusafni um Kirkjustræti 4.
• 8
  Kirkjustræti 4 (1951, 20. febrúar). Tíminn, 42. tbl., bls. 4.
• 9
  Teikningavefur Reykjavíkurborgar. Skipasund 83. Sótt 18. október 2023 af https://skjalasafn.reykjavik.is/fotoweb/
• 10
  Borgarskjalasafn Reykjavíkur. Brunabótavirðingar 1950-1953. Aðfnr. 4341.