Fossagata 1, Reykjavík

Árið 1903 byggði Erlendur Guðmundsson (1869-1938) hús á lóð sem þá var talin til Vesturgötu. Húsið var virt 22. júní það ár. Í virðingunni segir m.a.:

[virt var] hús það einloptað með porti og risi sem skipstjóri Erlendur Guðmundsson hefur byggja látið á lóð sinni (Gíslaholtslóð) sunnanvert við Vesturgötu. Hús þetta er byggt af bindingi, klætt utan með sérplægðum 5/4′ borðum, pappa og járni þar yfir og með járnþaki á sérplægði 5/4′ borðasúð með pappa á milli, allir útveggir eru stoppaðir í binding með marhálmi. Niðri í húsinu þessu eru 3 íbúðarherbergi, eldhús, búr og 1 fastur skápur sem allt er þiljað og herbergin með pappa á veggjum en striga og pappír á loptum sem eru tvöföld, allt málað. Þar eru 3 ofnar og 1 eldavjel. Uppi eru 6 herbergi, eldhús og gangur sem allt er þiljað og 2 herbergin með striga og pappa á loptum sem eru tvöföld, allta málað. Þar eru 2 ofnar og 1 eldavjel. Kjallari er undir öllu húsinu 3½ al á hæð. Í honum eru 2 herbergi þiljuð og máluð. Þar er 1 eldavjel ennfremur 4 geymsluklegar og gangur. …
Við norðurhlið hússins er byggður inn og uppgönguskúr af sama efni sem húsið sjálft en óstoppaður, hann er þiljaður og málaður innan. Undir honum er kjallari.¹Borgarskjalasafn Reykjavíkur. Aðf. 735. Brunabótavirðingar 1900-1905.

Húsið virðist vera um 53 m² og inngönguskúrinn tæpir 5 m² til viðbótar.²Borgarskjalasafn Reykjavíkur. Aðf. 735. Brunabótavirðingar 1900-1905.

Ekki er vitað hvort Erlendur bjó í húsinu, sem nefnt var Gíslholt eystra, en árið 1907 byggði hann húsið Gíslholt vestra á næstu lóð fyrir vestan. Það hús er nú Ránargata 50 og stendur enn. Þegar manntal var tekið 1910 bjó Erlendur ásamt fjölskyldu sinni í Gíslholti vestra, en í Gíslholti eystra eru þá taldar þar til heimilis fimm fjölskyldur, alls 23 manneskjur.³Manntal 1910. Sótt af https://manntal.is/; Húsaskrá Reykjavíkur. Gagnasafn Minjastofnunar Íslands.

Árið 1937 var ákveðið að telja húsið nr. 46 við Ránargötu.⁴Húsaskrá Reykjavíkur. Gagnasafn Minjastofnunar Íslands.

Fossagata 1 líklega árið 2009. Ljósm.: Höfundur.

Í bók sinni Indæla Reykjavík segir Guðjón Friðriksson um Ránargötu 46:

Á árunum um og upp úr 1975 bjuggu Jón Hólm kaupmaður og Edda Guðmundsdóttir leikkona í Gíslholti eystra. Þau auglýstu hvert sumar hið árlega garden party sitt í Morgunblaðinu og var öllum nágrönnum boðið. Þann hátíðisdag var Dannebrog dreginn að húní í garðinum í Gíslholti eystra, en húsbóndinn var af dönskum ættum, og skemmtu gestir sér daglangt við hljóðfæraslátt, söng, mat og drykk.⁵Guðjón Friðriksson (1996). Indæla Reykjavík. 6 gönguleiðir um gamla Vesturbæinn. Saga, mannlíf, menning, bygingarlist [sic], gróður og garðar, bls. 32. Reykjavík: Iðunn.

Þegar til stóð að byggja fjölbýlishús á lóðinni nr. 46 var húsið flutt á lóð númer 1 við Fossagötu í Skerjafirði árið 1986.

„Dóra Hafsteinsdóttir lét gera húsið upp á hinum nýja stað. Ráðgjafi var Ívan Stefán Cilia arkitekt, en smiður Stefán Andrésson. Settir voru á húsið tveir kvistir í stað eins áður og tvei nýir gluggar. Svalir og utanhússtigar voru byggðir upp að nýju og stækkaðir.“⁶Hörður Ágústsson (2000). Íslensk byggingararfleifð II. Varðveisluannáll 1863-1990. Verndunaróskir, bls. 139. Reykjavík: Húsafriðunarnefnd.

Leitarorð: Skerjafjörður

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 21. júní, 2025

Heimildaskrá

• 1
  Borgarskjalasafn Reykjavíkur. Aðf. 735. Brunabótavirðingar 1900-1905.
• 2
  Borgarskjalasafn Reykjavíkur. Aðf. 735. Brunabótavirðingar 1900-1905.
• 3
  Manntal 1910. Sótt af https://manntal.is/; Húsaskrá Reykjavíkur. Gagnasafn Minjastofnunar Íslands.
• 4
  Húsaskrá Reykjavíkur. Gagnasafn Minjastofnunar Íslands.
• 5
  Guðjón Friðriksson (1996). Indæla Reykjavík. 6 gönguleiðir um gamla Vesturbæinn. Saga, mannlíf, menning, bygingarlist [sic], gróður og garðar, bls. 32. Reykjavík: Iðunn.
• 6
  Hörður Ágústsson (2000). Íslensk byggingararfleifð II. Varðveisluannáll 1863-1990. Verndunaróskir, bls. 139. Reykjavík: Húsafriðunarnefnd.