Suðurgata 20, Akranesi

Steinbærinn á Bræðraparti. Ólafur B. Björnsson (1945, 1. nóvember). Hversu Akranes byggðist. 1. kafli. Fyrsta bygging og jarðar á Skaga fram á 18. öld. Akranes, 4. árg., 11. tbl., bls. 124.

Búskapur á jörðinni Bræðraparti á Akranesi á sér langa sögu en jörðin var neðsta jörðin á Skaga ásamt Breið. Báðar þessar jarðir lögðust í eyði eftir mikið flóð sem gekk á land í janúar 1798. Búskapur hófst aftur á Bræðraparti 24 árum síðar.¹Ólafur B. Björnsson (1944, 1. júní). Við skulum líta yfir farinn veg. Akranes, 3. árg., 6. tbl., bls. 64-68. Skjalfest er að á Bræðraparti hafi verið byggður steinbær árið 1864, sem var algjört einsdæmi á Akranesi og þó víðar væri leitað. Hliðar og norðurgafl voru steinlímd með kalki, en suðurgafl var úr timbri.

Árið 1901 keypti Jón Gunnlaugsson (1868-1956) Bræðrapart. Sama ár kvæntist hann Guðlaugu Gunnlaugsdóttur (1882-1961) sem flutti þangað með honum. Árið 1908 reif hann steinbæinn og byggði myndarlegt timburhús á háum steinsteyptum grunni, sem bar af öðrum húsum í nágrenninu. Í þessu húsi húsi bjuggu þau hjón í yfir fjörutíu ár og ólu upp fimm börn. Auk þess að sinna heimilinu svo til fyrirmyndar var tók Guðlaug virkan þátt í bindindisstarfi á Akranesi, þar sem hún naut trausts og virðingar.²Ólafur B. Björnsson (1945, 1. nóvember). Hversu Akranes byggðist. 1. kafli. Fyrsta bygging og jarðar á Skaga fram á 18. öld. Akranes, 4. árg., 11. tbl., bls. 124-125; Pétur Ottesen (1961, 21. febrúar). Guðlaug Gunnlaugsdóttir Bræðraparti – Minning. Morgunblaðið, 42. tbl., bls. 17.

Jón stundaði sjómennsku en einnig landbúnað því hann átti eitt stærsta landið á Skaganum. Auk þess sinnti hann vitavörslu um áratuga skeið. Hann þótti mikill ráðdeildarmaður og fór vel með sitt. Sérstakt hugðarefni hans var að fylgjast með veðurfari og fiskigöngum, sem kom bæði honum og öðrum að góðum notum.³P. O. (1948, 16. júlí). Áttræður Jón í Bræðraparti. Morgunblaðið, 166. tbl., bls. 7.

Guðlaug og Jón bjuggu í Bræðraparti til ársins 1942 þegar þau fluttu að Bárugötu 17 á Akranesi. Þá keyptu þau Hallfreður Guðmundsson, skipstjóri (1896-1988) og kona hans Sigurjóna Magnúsdóttir (1903-1955) Bræðrapart og bjuggu þar fram í febrúar 1948. Frá 1948  til 1996 áttu þau Skúli Sigurjón Lárusson (1911-1994) og kona hans Björg Hallvarðsdóttir (1921-2009) Bræðrapart. Árið 1996 keyptu Bjarki Sigurbjörnsson og Erla Linda Bjarnadóttir húsið. Akraneskaupstaður er svo orðinn eigandi hússins árið 2005.⁴Jón Allansson, forstöðumaður Byggðasafnsins í Görðum (2024, 24. janúar). Tölvupóstur.

Þegar 100 ár voru liðin frá fæðingu Jóns stofnuðu eftirlifandi börn þeirra hjóna sjóð til minningar um foreldra sína. Stofnfé sjóðsins var eignin Bræðrapartur, sem var um þrír og hálfur hektari landi og tekjur af því landi frá árinu 1969. Húsið frá 1908 fylgdi þó ekki með því það hafði verið selt. Markmið sjóðsins var að stuðla að því að komið yrði á fót og starfræktur fiskiðnarskóli á Akranesi og ennfremur að styrkja efnilega nemendur til náms í öllu því sem er lýtur að meðferð og vinnslu sjávarafurða og öðru því er tengist sjávarútvegi.⁵Vegleg gjöf (1971, 22. desember). Magni, 11. árg., 5. tbl., bls. 18.

Heita laugin Guðlaug á Langasandi. Sótt 18. janúar 2024 af https://www.akranes.is/is/frettir/nyr-opnunartimi-i-gudlaugu-tekur-gildi-og-gjaldtaka-hefst.

Árið 2014 var minningarsjóðurinn lagður niður, en fjármagn hans nýtt til margvíslegra verkefna tengdum slysavörnum og samfélagsmálum á Akranesi, m.a. til endurnýjunar á björgunarbát Björgunarfélags Akraness, lagfæringar á bátnum Sæunni og hjalli Jóns sem fluttur var í Byggjasafnið í Görðum árið 1961, til endurbóta á gamla vitanum á Breið þar sem Jón Gunnlaugsson var vitavörður í rúmlega 30 ár  og til uppsetningar á heitri laug við Langasand, sem fékk nafnið Guðlaug.⁶Ásmundur Ólafsson (2016, 31. janúar). Ingunn M. Freeberg Jónsdóttir frá Bræðraparti er látin. Skessuhorn, 2. tbl., bls. 15; Byggðasafnið í Görðum (ódags.). Önnur mannvirki. Sótt 1. ágúst 2023 af https://www.museum.is/is/syningar/husin/onnur-mannvirki.

Árið 2006 seldi Akraneskaupstaður Ole Jakob Volden húsið með þeim kvöðum að það yrði flutt af lóðinni við Breiðargötu að Suðurgötu 20 á Akranesi.⁷bj (2005, 2. nóvember). Bræðrapartur seldur. Skessuhorn, 43. tbl., bls. 2. Þangað var húsið flutt í september árið 2007, það gert upp, byggt við það og því breytt mjög mikið.

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 26. janúar, 2024

Heimildaskrá

• 1
  Ólafur B. Björnsson (1944, 1. júní). Við skulum líta yfir farinn veg. Akranes, 3. árg., 6. tbl., bls. 64-68.
• 2
  Ólafur B. Björnsson (1945, 1. nóvember). Hversu Akranes byggðist. 1. kafli. Fyrsta bygging og jarðar á Skaga fram á 18. öld. Akranes, 4. árg., 11. tbl., bls. 124-125; Pétur Ottesen (1961, 21. febrúar). Guðlaug Gunnlaugsdóttir Bræðraparti – Minning. Morgunblaðið, 42. tbl., bls. 17.
• 3
  P. O. (1948, 16. júlí). Áttræður Jón í Bræðraparti. Morgunblaðið, 166. tbl., bls. 7.
• 4
  Jón Allansson, forstöðumaður Byggðasafnsins í Görðum (2024, 24. janúar). Tölvupóstur.
• 5
  Vegleg gjöf (1971, 22. desember). Magni, 11. árg., 5. tbl., bls. 18.
• 6
  Ásmundur Ólafsson (2016, 31. janúar). Ingunn M. Freeberg Jónsdóttir frá Bræðraparti er látin. Skessuhorn, 2. tbl., bls. 15; Byggðasafnið í Görðum (ódags.). Önnur mannvirki. Sótt 1. ágúst 2023 af https://www.museum.is/is/syningar/husin/onnur-mannvirki.
• 7
  bj (2005, 2. nóvember). Bræðrapartur seldur. Skessuhorn, 43. tbl., bls. 2.