Georgshús, Akranesi

Georg Árnason Thorsteinsen (1845-1884) flutti á Akranes um 1880 og hugðist láta að sér kveða þar. Hann lét byggja stórt hús, sem lengi vel var stærsta húsið á Akranesi, á árunum 1882 til 1883 með það fyrir augum að hefja þar hótelrekstur.¹Ásmundur Ólafsson (2022). Á slóðum Akurnesinga. Þættir um sögu og mannlíf, bls. 19-34. Akranesi: mth. Húsið stóð austan við Vesturgötu, gegnt húsi númer 37.

Georgshús var stórt timburhús, tvær hæði og ris með skúr við efri endann sem einnig var upp á tvær hæðir og var húsið allt klætt að utan  sem innan aðallega með panel og einnig bárujárni. Skúr var byggður við norðurgaflinn rétt eftir aldamótin 1900, og þar á loftinu var um langt skeið rekið ljósmyndaverkstæði, sem skipt var upp í fjögur tilheyrandi herbergi. Í húsinu sjálfu munu upphaflega hafa verið þrjár stofur, eldhús og geymsluherbergi ásamt forstofu á neðri hæðinni, en á efri hæð, eldhús, forstofa og fimm íbúðarherbergi. Á efsta loftinu af afþiljuð íbúð í öðrum endanum og geymsla. Anndyr eða skúr var við suðurhlið hússins. Heyhlaða mun upphaflega hafa verið á lóðinni; viðbygging við hlöðuna var notuð fyrir búpening og skipt í þrennt. Lóðin var sléttað tún ásamt matjurtagarði. Þá fylgdu landinu uppsátur, fjörubeit og reki í landi Nýjabæjar.²Ásmundur Ólafsson (2022), bls. 20-21.

Það varð þó lítið úr þessum áformum Georgs því  hann drukknaði í mannskaðaveðri í janúar 1884. Konu sína hafði Georg misst tveimur árum áður en hann kom til Akraness, en með honum flutti Karólína (1838-1921) systir hans sem bjó með honum í húsinu ásamt þremur börnum Georgs. Hún hóf veitingarekstur í Georgshúsi en flutti til Reykjavíkur árið 1893.³Ásmundur Ólafsson (2022), bls. 20-21.

Árin 1892-1898 seldu hjónin Halldór Guðbjarnason (1859-1911) og Guðný Ottesen (1863-1937)  bæði gistingu og veitingar í Georgshúsi, en Halldór stundaði jafnframt sjómennsku og var lengi formaður, Þau fluttu til Reykjavíkur árið 1900. Guðný hafði stundað nám í Reykjavík áður en hún giftist Halldóri, bæði bóklega menntun og hún lærði garðrækt hjá Scherbeck landlækni, sem var með garð við Austurvöll. Hún vildi miðla af þekkingu sinni og hélt skóla eða námskeið fyrir ungar stúlkur, sem áttu ekki kost á annarri menntun, og tók ekkert gjald fyrir. Þau hjónin eignuðust fjögur börn, en öll dóu þau ung nema Óskar Georg, sem fæddist í Georgshúsi 17. júní 1893 (d. 1953) sem varð landsþekktur athafnamaður, sérstaklega í tengslum við síldveiðar og verkun síldar og vinnslu (oft kallaður Íslands-Bersi). Hann gaf þjóðinni vaxmyndasafn með 33 vaxmyndum af 15 þekktum útlendingum og 18 Íslendingum.⁴Ólafur B. Björnsson (1951, 1. apríl). Hversu Akranes byggðist. 4. kafli. – 1870-1900. – Byggingar batna. Akranes, 10. árg., 4.-6. tbl., bls. 60-62.

Þá kemur Jón Sigurðsson skáld frá Haukagili í Hvítársíðu (1871-1935) í húsið og átti þar heima til 1904 þegar hann flutti aftur að Haukagili og tók þar við búskap. Hann var þingmaður Mýramanna frá 1908-1911. Hann mun eitthvað hafa haldið uppi veitinga- og hótelrekstri á þessum árum í Georgshúsi, en samhliða var hann hreppsstjóri. Árið 1904 keyptu hjónin Jóhann Björnsson (1866-1921) og Halldóra Sigurðardóttir (1870-1935) húsið. Þau ráku ekki eiginlegt gistihús í Georgshúsi, en þar fengu margir húsaskjól og sparaði Halldóra hvorki tíma né fyrirhöfn til að veita sjúkum og öðrum bágstöddum aðstoð og aðhlynningu.

Eftir þetta bjuggu margir í húsinu, enda húsið stórt og í því líklega þrjár íbúðir. Sem dæmi má nefna að þegar manntal var tekið 1910 voru 14 manns skráðir þar til heimilis.⁵Ásmundur Ólafsson (2022), bls. 19-34; Manntal 1910. Sótt af manntal.is; Ólafur B. Björnsson (1951, 1. júli). Hversu Akranes byggðist. 4. kafli. – 1870-1900. – Byggingar batna. Akranes, 10. árg., 7.-9. tbl., bls. 97.

Í skúrnum við efri enda Georgshúss var rekin margvísleg starfsemi. Á efri hæðinni rak t.d. Sæmundur S. Guðmundsson (1873-1955) ljósmyndastofu á árunum 1905 til 1912. Síðan tók Árni Böðvarsson (1888-1977) við og rak þar ljósmyndastofu frá 1916 til 1944 og hann bjó einnig í húsinu.⁶Ásmundur Ólafsson (2022), bls. 103-105. „Ljósmyndastofan var á annarri hæð í viðbyggingu austanvert við húsið í einum sal. Í austurhorni hans var mikill og víður „franskur“ gluggi sem náði að gófli og teygðist upp í kverkina efst og upp á þakið enda veitti ekki af dagsbirtunni við ljósmyndatökur fyrir tíð rafmagnsins.“⁷Ásmundur Ólafsson (2022), bls. 105.

Georgshúsi komið fyrir á nýjum stað. Ljósm.: Sigurður Guðmundsson. Ljósmyndasafn Akraness. Mynd nr. 58717. Sótt 2. júní 2023 af http://ljosmyndasafn.akranes.is/.

Einnig rak Jóhannes Arngrímsson (1906-1972) klæðskeri þar á tímabili veitingastofu eða sjoppu sem hann kallaði Jóabar, sem var vinsæll meðal unglinga. Þarna var jafnframt um skeið félagsheimili Knattspyrnufélags Akraness (KA).

Þegar ákveðið var að breikka Vesturgötu í kringum 1960 skagaði húsið út í götuna. Því var Georgshús flutt að gatnamótum Vesturgötu og Vallholts. Þar hýsti húsið skrifstofu- og iðnfyrirtæki, m.a. Málmiðjuna hf., þar til það var rifið árið 1970. En sögu hússins var enn ekki lokið, því viðir úr því voru notaðir í byggingu útihúsa á bænum Gröf á Hvalfjarðarströnd og þar eru þeir enn (2023). ⁸Ásmundur Ólafsson (2022), bls. 19-34; Manntal 1910. Sótt af manntal.is; Ólafur B. Björnsson (1951, 1. júli), bls. 97; Stefán Jónsson (2024, 23. janúar). Skilaboð á Facebook.

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 24. janúar, 2024

Heimildaskrá

• 1
  Ásmundur Ólafsson (2022). Á slóðum Akurnesinga. Þættir um sögu og mannlíf, bls. 19-34. Akranesi: mth.
• 2
  Ásmundur Ólafsson (2022), bls. 20-21.
• 3
  Ásmundur Ólafsson (2022), bls. 20-21.
• 4
  Ólafur B. Björnsson (1951, 1. apríl). Hversu Akranes byggðist. 4. kafli. – 1870-1900. – Byggingar batna. Akranes, 10. árg., 4.-6. tbl., bls. 60-62.
• 5
  Ásmundur Ólafsson (2022), bls. 19-34; Manntal 1910. Sótt af manntal.is; Ólafur B. Björnsson (1951, 1. júli). Hversu Akranes byggðist. 4. kafli. – 1870-1900. – Byggingar batna. Akranes, 10. árg., 7.-9. tbl., bls. 97.
• 6
  Ásmundur Ólafsson (2022), bls. 103-105.
• 7
  Ásmundur Ólafsson (2022), bls. 105.
• 8
  Ásmundur Ólafsson (2022), bls. 19-34; Manntal 1910. Sótt af manntal.is; Ólafur B. Björnsson (1951, 1. júli), bls. 97; Stefán Jónsson (2024, 23. janúar). Skilaboð á Facebook.