Aðalstræti 12, Reykjavík

Um húsið sem stóð við Austurstræti 8 í Reykjavík frá 1886 til 1999 segir í skýrslu Minjasafns Reykjavíkur um Ingólfstorg og nágrenni:

Húsið byggði Björn Jónsson, ritstjóri Ísafoldar og síðar ráðherra árið 1886. Þetta er tvílyft hús með kjallara og risi, byggt úr bindingi, upphaflega borðaklætt eins og nú og með járnklæddu mansardþaki. Á neðri hæð hússins var Ísafoldarprentsmiðja, sem Björn stofnaði árið 1877. Árið 1894 var byggt tvílyft geymsluhús við vesturgafl hússins og 1906 var reist viðbygging við austurgafl fyrir prentsmiðjuna. Fjölskylda Björns Jónssonar bjó á efri hæð hússins þar til Björn varð ráðherra 1909. Þá keypti Ólafur sonur hans húsið og rak þar áfram prentsmiðjuna. Ólafur stóð að stofnun Morgunblaðsins 1913 og var það prentað í húsinu til 1942. Þar voru einnig skrifstofur og afgreiðsla blaðsins frá 1925. Mikil mildi var að húsið varð ekki eldinum að bráð í miðbæjarbrunanum árið 1915, en járnklæðning sviðnaði og rúður á austurgafli sprungu. Ísafoldarprentsmiðja var rekin í húsinu til 1942. Þar voru síðan ýmsar verslanir, lengst Bókaverslun Ísafoldar. Árið 1919 var byggður steyptur prentvélaskúr meðfram suðurlóðamörkum við Austurvöll og 1955 var búið að byggja við skúrinn við vesturgafl hússins. Allar viðbyggingar á lóðinni munu hafa verið rifnar þegar húsið var flutt. Í húsinu eru nú veitingahús, skrifstofur og íbúð.¹Guðný Gerður Gunnarsdóttir, Anna Lísa Guðmundsdóttir og Drífa Kristín Þrastardóttir (2011). Ingólfstorg og nágrenni. Skrá yfir fornleifar og hús í vesturhluta Kvosar, bls. 34. Reykjavík: Minjasafn Reykjavíkur, skýrsla nr. 157.

Guðjón Friðriksson sagnfræðingur skrifaði þetta um húsið í febrúar 2023 á Facebook-síðu sinni:

Hús dagsins (235) Aðalstræti 12 í Reykjavík. Ísafoldarhúsið. Þetta fallega timburhús var áður í Austurstræti 8 en flutt hingað árið 1999 og endurgert að einhverju leyti í upprunalegum stíl en því hafði verið breytt mjög mikið í tímans rás. Húsið er gott dæmi um íslenska timburklassík sem var ný af nálinni þegar það var reist. Það var byggt árið 1885 af Birni Jónssyni, ritstjóra blaðsins Ísafoldar og bjó hann sjálfur með konu sinni, Elísabetu Sveinsdóttur og börnum á efri hæðinni. Eitt af þeim var Sveinn Björnsson, síðar fyrsti forseti Íslands, sem ólst upp í húsinu. Á neðri hæðinni var prentsmiðja Ísafoldar, bókbandsvinnustofa, bóka- og pappírssala og blaðaafgreiðsla. Í húsinu var fyrsta raflýsing á Íslandi. Um aldamótin 1900 var Ísafoldarveldið orðið eitt af öflugustu fyrirtækjum landsins og lá stöðugur straumur fólks í húsið. Það var einn af miðpunktum bæjarlífsins í Reykjavík og raunar þjóðlífsins alls. Björn í Ísafold varð að lokum þingmaður og ráðherra Íslands en hann lést árið 1912. Árið 1913 var svo nýtt dagblað, Morgunblaðið, stofnað með aðsetri í húsinu allt þar til nýtt Morgunblaðshús í Aðalstræti 6 var tekið í notkun 1956. Á þeim árum var húsið ekki síður miðstöð bæjarlífsins en á Ísafoldarárunum. Ýmsar verslanir voru einnig í húsinu og má þar nefna Bókaverslun Ísafoldar, Hatta- og skermabúðina og Blómaverslunina Flóru. Eftir 1976, þegar Leó Löve og fleiri eignuðust húsið, voru í því Nýja kökuhúsið og ýmsar verslanir. Í samningum á árunum 1997-1998 var félaginu Minjavernd falið af borgaryfirvöldum að flytja húsið á nýja lóð í Aðalstræti þar sem áður hafði staðið tvílyft fallegt timburhús sem brann 1977 (en hefði mátt gera upp). Arkitektarnir Grétar Markússon og Stefán Örn Stefánsson gerðu teikningar af Ísafoldarhúsinu endurgerðu og var það tilbúið á nýja staðnum árið 2000. Húsið er nú til mikillar prýði í gamla Miðbænum en í því hefur verið skrifstofuhald, veitingastaðurinn Fiskmarkaðurinn á undanförnum árum og nú vínbarinn Uppi.²Guðjón Friðriksson (2023, 15. febrúar). Sótt 27. september 2023 af https://www.facebook.com.

Þegar húsið var flutt að Aðalstræti 12 var það tekið niður fjöl fyrir fjöl og hvert stykki merkt.

Saga þessa húss er mikil og merkileg. Ekki aðeins vegna þess hvað húsið er gamalt, heldur einnig vegna þess að þarna sleit fyrsti forseti lýðveldisins barnsskónum. Í þessu húsi hóf Morgunblaðið göngu sína. Það er talið vera fyrsta raflýsta húsið á landinu og saga prentlistar landsins á langt þróunartímabil innan veggja þess.³Freyja Jónsdóttir (2001, 3. júlí). Ísafoldarhúsið. Morgunblaðið,  89. árg., 148. tbl., bls. C 29 og 31.

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 14. desember, 2023

Heimildaskrá

• 1
  Guðný Gerður Gunnarsdóttir, Anna Lísa Guðmundsdóttir og Drífa Kristín Þrastardóttir (2011). Ingólfstorg og nágrenni. Skrá yfir fornleifar og hús í vesturhluta Kvosar, bls. 34. Reykjavík: Minjasafn Reykjavíkur, skýrsla nr. 157.
• 2
  Guðjón Friðriksson (2023, 15. febrúar). Sótt 27. september 2023 af https://www.facebook.com.
• 3
  Freyja Jónsdóttir (2001, 3. júlí). Ísafoldarhúsið. Morgunblaðið,  89. árg., 148. tbl., bls. C 29 og 31.