Ráðhússtígur 4, Akureyri

Hús Jóhannesar er ljóst hús lengst til hægri á myndinni og gnæfir hátt yfir bænum. Jón Hjaltason (1994). Saga Akureyrar. Kaupstaðurinn við Pollinn 1863-1905. II. bindi, bls. 76. Akureyri: Akur.eyrarbær.

Um mitt árið 1876 var Jóhannes Halldórsson (1822-1904) barnakennari á Akureyri húsnæðislaus. Hann fékk lóð uppi á Eyrarlandsbakkanum og flutti þangað íbúðarhús árið eftir sem staðið hafði úti í Skjaldarvík (síðar taldist húsið númer 4 við Ráðhússtíg). Hús þetta, eða öllu heldur staðsetning þess, átti eftir að valda miklum deilum í bæjarstjórn, þar sem Jóhannes átti sæti. Tekist var á um hvort húsið væri innan bæjarmarkanna eða ekki, því kaup­staðnum tilheyrði það land uppi í brekkunni, er göngumaður sæi úr fjörunni. Hús Jóhannesar stóð hins vegar á flata fyrir ofan brekkubrúnina, á svonefndum Undirvelli, og sást lóðin sjálf ekki úr fjörunni, þó húsið gnæfði hátt yfir bænum. Þetta þrætumál var ekki til lykta leitt fyrr en árið 1882 þegar úrskurðað var að lóð Jóhannesar kennara væri hluti af bæjarlandi Akureyrar.¹Jón Hjaltason (1994). Saga Akureyrar. Kaupstaðurinn við Pollinn 1863-1905. II. bindi, bls. 14 og 76-79. Akureyri: Akureyrarbær.

Jóhannes Halldórsson hafði útskrifast frá prestaskólanum í Reykjavík, en fann þó ekki til prestsköllunar. Árið 1864 hóf hann einkarekstur barnaskóla. Þegar barnaskóli Akureyrar var settur á stofn árið 1871 varð Jóhannes skólastjóri hans, eða forstöðumaður eins og hann var jafnan kallaður. Því starfi gegndi hann til ársins 1884.²Jón Hjaltason (1994), bls. 303-310; Hjörleifur Stefánsson (1986). Akureyri. Fjaran og innbærinn. Byggingarsaga, bls. 149. [Reykjavík:] Torfusamtökin.

Eins og áður hefur komið fram sat Jóhannes í bæjarstjórn. Lengst af var hann oddviti en í bæjar­stjórn sat hann í um 20 ár.³Klemens Jónsson (1948). Saga Akureyrar, bls. 90-91. Akureyri: Akureyrarkaupstaður.

Hann var því í rauninni sá, sem hafði forustu allra bæjarmála á hendi, með bæjarfógeta, og undir honum var í rauninni komið, hvernig skipaðist til um bæinn. Hann var mjög íhaldssamur og varfærinn maður, skörungur enginn. Prúðmenni í framkomu og geðprýðismaður, en þó undir niðri einbeittur, og átti bágt með að láta hlut sinn.⁴Klemens Jónsson (1948), bls. 91.

Um þetta hús segir Hjörleifur Stefánsson:

Í brunavirðingu frá 1916 er húsinu lýst sem einnar hæðar timburhúsi á lágum steingrunni með háu risi. Veggir voru klæddir timbri en pappi var á þakinu. Grunnflötur hússins var 7,5 x 5,7 m. Ekkja Jóhannesar, Ragnheiður, seldi Lárusi Rist húsið árið 1913. Lárus byggði einnar hæðar viðbótarbyggingu úr steini við húsið árið 1920, og seinna klæddi hann hús sitt með steinblikki. Sjúkrahús Akureyrar keypti húsið af Lárusi og það var að lokum rifið um 1960.⁵Hjörleifur Stefánsson (1986), bls. 149-150.

Húsið var í upphafi kallað Halldórsenshús, en kallaðist síðar Láró eftir Lárusi Rist sundkappa, sem eignaðist það 1913.⁶Jón Hjaltason (1992). Um uppruna gömlu húsanna í Fjörunni. Athugasemdir við bók Hjörleifs Stefánssonar, Akureyri Fjaran og Innbærinn. Byggingarsaga, 1986, bls. 84. Súlur, XIX. árg., 32. hefti, bls. 56-88; Steindór Steindórsson (1993). Akureyri. Höfuðborg hins bjarta norðurs, bls. 181. Ritstjórn texta: Einar S. Arnalds, ritstjórn myndefnis: Ívar Gissurarson. Reykjavík: Örn og Örlygur.

Í Byggða- og húsakönnun við Spítalaveg á Akureyri kemur fram að hús Jóhannesar hafi verið fjarlægt árið 1969.⁷Hanna Rósa Sveinsdóttir og Hjörleifur Stefánsson (2009, janúar). Húsakönnun í miðbæ Akureyrar. Áfangaskýrsla, bls. 10. Sótt 3. nóvember 2023 af https://husaskraning.minjastofnun.is/Husakonnun_161.pdf. Jón Hjaltason segir hins vegar að Slökkvilið Akureyrar hafi brennt húsið til grunni árið 1960 en Steindór Steindórsson segir árið vera 1969.⁸Jón Hjaltason (1992), bls. 84.

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 28. desember, 2023

Heimildaskrá

• 1
  Jón Hjaltason (1994). Saga Akureyrar. Kaupstaðurinn við Pollinn 1863-1905. II. bindi, bls. 14 og 76-79. Akureyri: Akureyrarbær.
• 2
  Jón Hjaltason (1994), bls. 303-310; Hjörleifur Stefánsson (1986). Akureyri. Fjaran og innbærinn. Byggingarsaga, bls. 149. [Reykjavík:] Torfusamtökin.
• 3
  Klemens Jónsson (1948). Saga Akureyrar, bls. 90-91. Akureyri: Akureyrarkaupstaður.
• 4
  Klemens Jónsson (1948), bls. 91.
• 5
  Hjörleifur Stefánsson (1986), bls. 149-150.
• 6
  Jón Hjaltason (1992). Um uppruna gömlu húsanna í Fjörunni. Athugasemdir við bók Hjörleifs Stefánssonar, Akureyri Fjaran og Innbærinn. Byggingarsaga, 1986, bls. 84. Súlur, XIX. árg., 32. hefti, bls. 56-88; Steindór Steindórsson (1993). Akureyri. Höfuðborg hins bjarta norðurs, bls. 181. Ritstjórn texta: Einar S. Arnalds, ritstjórn myndefnis: Ívar Gissurarson. Reykjavík: Örn og Örlygur.
• 7
  Hanna Rósa Sveinsdóttir og Hjörleifur Stefánsson (2009, janúar). Húsakönnun í miðbæ Akureyrar. Áfangaskýrsla, bls. 10. Sótt 3. nóvember 2023 af https://husaskraning.minjastofnun.is/Husakonnun_161.pdf.
• 8
  Jón Hjaltason (1992), bls. 84.