Gilsstofa, Glaumbæ, Skagafirði

Heiti: Kristjáns borgara hús - Gilsstofa

Byggingarár: 1849

Upphafleg notkun: Íbúðarhús

Fyrsti eigandi: Eggert Briem

Aðrir eigendur:

1884: Jóhannes Ólafsson sýslumaður

1891: Kristján Gíslason kaupmaður

1985 : Sigurður Hansen bóndi Kringlumýri

1996: Sýslunefnd Skagafjarðar

Upphafleg staðsetning: Espihóll, Eyjafirði

Fyrst flutt: 1861 að Hjaltastöðum í Blönduhlíð

Aftur flutt:

1872 að Reynistað í Skagafirði

1884 að Gili í Skagafirði

1891 á Sauðárkrók

1986 að Kringlumýri í Blönduhlíð

1996 á Byggðasafn Skagfirðinga í Glaumbæ í Skagafirði

Hvernig flutt: 1862 voru viðirnir dregnir á ísum til Akureyrar og borð í skipi til Hofsóss. 1872 voru viðirnir dregnir á ísum yfir Héraðsvötn

Saga:

Hús þetta hefur gert víðreist. Ólafur Briem timburmeistari¹ byggði stofu þessa á Espihóli í Eyjafirði árið 1849 fyrir bróður sinn Eggert Briem.² Ólafur var stórbóndi og alþingismaður á Grund í Eyjafirði. Hann fór ungur til Kaupmannahafnar, nam þar iðn sína og vann þar við húsasmíði í sex ár.³ Þó húsið sé nefnt stofa er þó ekki átt við stofu í torfbæ, eins og Hörður Ágústsson bendir á. Hann telur að húsið hafi verið reist á hlaði torfbæjar eins og mörg dæmi eru um og lagðist slíkur siður ekki niður fyrr en á timburhúsaöld.⁴

Árið 1861 varð Eggert sýslumaður í Skagafirði og tók stofuna með sér þangað. Húsviðir voru dýrir og fyrirhafnarinnar virði að taka hana niður. Voru viðirnir dregnir á ísum til Akureyrar og skipað um borð í hafskip. Illt var í sjóinn er kom að Hofsósi og ófært að landa stórviðum. Voru þeir því fluttir í örugga höfn á opnum bát inn í Kolkuós og landað þar. Þaðan voru þeir dregnir fram að Hjaltastöðum í Blönduhlíð …⁵

Stofan stóð þó ekki lengi á Hjaltastöðum, því árið 1872 „flutti Eggert yfir að Reynistað og aftur var stofan tekin niður og húsviðirnir dregnir á ísum þvert yfir Héraðsvötn, á nýjan grunn“ sem þar hafði verið gerður.⁶ Þar var húsið

… notað til íbúðar, sem skrifstofa og til veisluhalda, svo sem í sýslufundarvikunni, eða sæluvikunni eins og hún var kölluð, því margt var til gamans gert og boðið upp á gamanmál og dansleiki á milli funda. Stofan státar af því að vera elsta „leikhús“ landsins. Þar var sett leikrit á fjalirnar árið 1876.⁷

Enn var stofan flutt, því þegar Jóhannes Ólafsson á Gili varð sýslumaður Skagfirðinga árið 1884 fékk hann „sýslukontórinn fluttan heim til sín“.⁸

En á Gili var stofan heldur ekki lengi, einungis til ársins 1890, þegar hún var flutt út á Sauðárkrók, og nú var farið að kalla húsið Gilsstofu.

Á Sauðárkróki fékk stofan sína lengstu viðdvöl fram að þessu, alveg til ársins 1986, þar sem hún var hluti af verslunar- og íbúðarhúsi Kristjáns Gíslasonar kaupmanns, svokölluðu Kristjánshúsi eða „K.G.“ í daglegu tali.⁹ „Húsið stóð vestan Aðalgötu, neðst í Kristjánsklaufinni, gegnt Bræðrabúð. Það stóð talsvert vestar í götulínunni en húsin norðan og sunnan við það. Það stóð um 1,5 m vestan við þar sem nú (2023) er Kaupvangstorg 1.“¹⁰

Húsið var brunavirt árið 1917. Þá var því lýst þannig:

Húsið er ein hæð með porti, risi og kvisti að austan en vesturpartur tvær hæðir. Niðri ein sölubúð, 2 skrifstofur og önnur með ofni. 1 vörugeymsluherbergi, 1 eldhús með eldavél, 1 búr, 2 íbúðarherbergi veggfóðruð og máluð, með ofni. Gangur með þverskilrúmi, 1 forstofa og útúrbyggður forstofuskúr. Öll þessi herbergi þiljuð og máluð að undanskildu vörugeymsluherberginu. Á loftinu: 7 íbúðarherbergi veggfóðruð og máluð, í þeim 2 ofnar, 2 vörugeymsluherbergi. Kjallari undir ca. ½ húsinu, skipt í 5 geymsluherbergi og í einu þeirra þvottapottur. Kjallarinn hlaðinn og steinlímdur með steinsteyptu gólfi. Tveir reykháfar, annar hlaðinn en hinn steinsteyptur og ganga rör frá eldstæðum í þá. Veggir úr timbri og járni, þak úr timbri, pappa og járni. Mál: 15 x 10,2.¹¹

Árið 1986 fékk Sigurður Hansen bóndi í Kringlumýri í Blönduhlíð húsið til niðurrifs, flutti grindina fram í Kringlumýri en gaf hana síðan sýslunefndinni. Stofan var endurbyggð á safnsvæðinu við Glaumbæ á árunum 1996-1997 og er nú að nýju orðin „kontór“.¹²

Gilsstofa í Glaumbæ í Skagafirði um 2020.
Sótt 29. október 2023 af https://www.glaumbaer.is/is/feed/gilsstofa.

Gilsstofa er bindingsverkshús af gerð sem stundum hefur verið kölluð dansk-íslenski grindastíllinn.¹³ Saga Gilsstofu er afar sérstök og „þótt upprunalegum viðum fækkaði og innra skipulag hafi breyst, því oftar sem hún var reist, hélst hið stílhreina ytra form“.¹⁴

Eins og fram hefur komið var Gilsstofa hluti af verslunar- og íbúðarhúsi Kristjáns Gíslasonar kaupmanns á Sauðárkróki. Þegar Sigurður Hansen fékk að hirða húsin gefn því að flytja þau í burtu seint á síðustu öld áttaði hann sig á að hluti húsanna var hin aldna Gilsstofa. Sá hluti húsanna var fluttur og gerður upp í Glaumbæ, en norðurhlutann nýtti hann í byggingu á Kringlumýri. Um þann hluta er fjallað hér.

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 2. apríl, 2024

Heimildaskrá

1
Sá hinn sami og reisti Hótel Tindastól.
2
Byggðasafn Skagfirðinga (ódags.). Gilsstofa. Sótt 30. október 2023 af https://www.glaumbaer.is/is/feed/gilsstofa
3
Hörður Ágústsson (2000). Íslensk byggingararfleifð I. Ágrip af húsagerðarsögu 1750-1940, bls. 169. Önnur prentun, fyrst gefin út 1998. [Reykjavík:] Húsafriðunarnefnd ríkisins.
4
Hörður Ágústsson (2000), bls. 99.
5
Byggðasafn Skagfirðinga (ódags.). Gilsstofa.
6
Byggðasafn Skagfirðinga (ódags.). Gilsstofa.
7
Byggðasafn Skagfirðinga (ódags.). Gilsstofa.
8
Byggðasafn Skagfirðinga (ódags.). Gilsstofa.
9
Hjalti Pálsson, Egill Bjarnason og Halldór Á. Sigurðsson (1999). Byggðasaga Skagafjarðar. I. bindi. Skefilsstaðahreppur – Skarðshreppur, bls. 319. Ritstjóri: Hjalti Pálsson. Sauðárkróki: Sögufélag Skagfirðinga; Kristmundur Bjarnason (1969). Saga Sauðárkróks. Fyrri hluti fram til ársins 1907, bls. 190-191. [Sauðárkróki:] Sauðárkrókskaupstaður.
10
Guðný Zoëga og Sólveig Olga Sigurðardóttir (2018). Verndarsvæði í byggð – Sauðárkrókur. Fornleifaskráning, bls. 36. Byggðasafn Skagfirðinga. Rannsóknaskýrslur 2018/200.
11
Guðný Zoëga og Sólveig Olga Sigurðardóttir (2018), bls. 36.
12
Hjalti Pálsson, Egill Bjarnason og Halldór Á. Sigurðsson (1999), bls. 319.
13
Sigríður Sigurðardóttir (2011). Gamlir byggingahættir, bls. 9. Smárit Byggðasafns Skagfirðinga XIV. Rafræn útgáfa. Skagafirði: Byggðasafn Skagfirðinga. Sótt 30. október 2023 af https://www.glaumbaer.is/static/files/Skjol/xiv-gamlar-byggingar.pdf.
14
Byggðasafn Skagfirðinga (ódags.). Gilsstofa.

Deila færslu

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 2. apríl, 2024