Silfurgata 4, Kúldshús, Stykkishólmi

Heiti: Kúldshús - Auðkúla

Byggingarár: 1848

Upphafleg notkun: Íbúðarhús

Fyrsti eigandi: Eiríkur Kúld prófastur og alþingismaður

Upphafleg staðsetning: Flatey á Breiðafirði

Fyrst flutt: 1860 á Þingvöllum á Snæfellsnesi

Flutt: 1868 að Silfurgötu 4, Stykkishólmi

Kúldshús í Stykkishólmi um 1890.

Jon Nordsteien og Magnús Skúlason (2007). Gömul timburhús. Útveggir, grind og klæðning, bls. 6. Ritröð Húsafriðunarnefndar ríkisins. Viðhald og endurbætur friðaðra og varðveisluverðra timburhúsa. 4. útgáfa. Reykjavík: Húsafriðunarnefnd ríkisins.

Kúldshús, múrhúðað fyrir endurgerð. Ljósm.: Gagnasafn Minjastofnunar Íslands.

Saga:

Þegar Eiríkur Ólafsson Kúld (1822-1893) var aðstoðarprestur föður síns í Flatey á Breiðafirði byggði hann veglegt hús fyrir sig og konu sína Þuríði Sveinbjarnardóttur Egilssonar rektors. Gert hafði verið ráð fyrir því að hann tæki við prestakallinu af föður sínum og því undraði það marga þegar hann sótti um Helgafellsprestakall. Hugsanlega var einangrunin í Flatey ástæða flutningsins. Þegar þau hjón fluttu að Þingvöllum í hinu nýja brauði árið 1860 fluttu þau hús sitt með sér. Þau undu þó ekki lengi á Þingvöllum, heldur fluttu til Stykkishólms árið 1869. Ekki reyndist auðvelt að fá lóð í verslunarstaðnum því líklega hefur ábúandanum þar þótt þrengt að sér við fólksfjölgun.¹

Loks fékk séra Eiríkur lóð á Mylluhöfðanum sem Hólmverjum þótti kyndugt hússtæði þar sem fremur hvasst væri þar í flestum áttum. Reisti hann þar bindingsverkshús með múr í veggjum og skilrúmum sem enn stendur. Nokkuð af viðum var notað úr gamla húsinu að Þingvöllum en húsið á Höfðanum var nýsmíð og allmikið stærra en gamla húsið. … Að sögn Árna Thorlaciusar var í því „sá stærsti salur sem til er hér í Stykkishólmi” og bætti síðan við „það líkar frúnni vel“. Svo rómuð (eða alræmd) var veislugleði þeirra hjóna við Breiðafjörð.²

Árni Thorlacius átti jörðina sem verslunarstaðurinn stóð á og andaði köldu milli hans og séra Eiríks fyrstu árin.³ Árni getur þess í bréfi að

Eiríkur hafi lítið getað notað ef efni úr gamla húsinu, t.d. var gluggasetning öll önnur. Nýja húsið var bindingsverk með múr í veggjum og tafðist bygging vegna skorts á múrsteinum sem einnig bendir til þess að gamla húsið hafi ekki verið bindingsverkshús og nýja húsið auk þess miklu stærra. Varasamt er því að ætla að Kúldshús sem enn stendur í Stykkishólmi beri einhvern verulegan keim af gamla húsinu sem flutt var að Þingvöllum úr Flatey hvað þá að um sama hús sé að ræða.⁴

Húsið var gaflskorið og sneru gaflarnir norður og suður. Á báðum hliðum miðjum voru stórir kvistir og utan á vesturhliðinni var skúrbygging, þar sem gengið var inn á neðri hæðina og upp stiga á efri hæðina. Utaná skúrnum var áfastur kamar fyrir tvo, með þunnu skilrúmi á milli og gengið inn utanfrá.⁵

Þó byggingarsaga Kúldshúss sé merkileg er hlutur þess í menningarlegu og félagslegu tilliti ekki síður mikilvægur. Heimilið var rómað fyrir höfðingsskap og þar dvöldu oft um lengri eða skemmri tíma skáld, fræðimenn og embættismenn. Þau hjón Eiríkur og Þuríður bjuggu í húsinu þar til Eiríkur lést 1893, en þá flutti kona hans úr Stykkishólmi.⁶

Eiríkur Ólafsson Kúld var foringi og valdsmaður jafnt í kirkjulegum og veraldlegum efnum. Hann sat lengi á Alþingi og var einn dyggasti stuðningsmaður Jóns Sigurðssonar í sjálfstæðisbaráttunni og verslunarmálum. Hann var lengi prófastur og hafði forystu í sveitarstjórnarmálum sem sóknarprestur og oddviti.⁷

Ekki er vitað hver byggði húsið í upphafi, en Ebenezer Matthíasson snikkari endurreisti húsið á Þingvöllum og í Stykkishólmi og bætti líklega á það miðjukvistinum.⁸ Ægir Jóhannsson telur að í Flatey hafi húsið staðið upp af Hólsbúðarvör, þar sem Hölluhús stóð síðar og þjónustuhús fyrir tjaldstæði er nú (2010). Á Þingvöllum í Helgafellssveit stóð það á svonefndum Kjallarahól, norðan við núverandi bæjarhús.⁹

Árið 1930 var húsinu lýst þannig:

Húsið er 9.5 x 7.5 metrar að grunnmáli; vegghæð 2.5 og ris 3.5. Tveir kvistir eru á húsinu, á vestur- og austurhlið. Útveggir eru úr timbri, járnvarðir á þrjá vegu en pappalagðir á einn. Þakið er úr timbri með skífuþaki. Panell er neðan á loftum. Skilrúm eru úr timbri, strigalögð og betrekt. Á neðri hæðinni eru sex herbergi og forstofa. Á efri hæð eru sex herbergi og tveir uppgangar. Eitt herbergið niðri er notað fyrir verslun. Húsið er raflýst og hitað upp frá miðstöðvarkyndingu og níu ofnum, þar af einum í forstofu. Í húsinu eru tvær eldavélar, ein á hvorri hæð. Á húsinu eru tveir reykháfar, báðir hlaðnir úr múrsteini.¹⁰

Um skeið fékk húsið nafnið Auðkúla, en síðan var Kúldsnafnið tekið upp aftur.¹¹

Friðlýsing:

Húsið var friðað 1. janúar 1990 samkvæmt aldursákvæði 1. mgr. 36. gr. þjóðminjalaga nr. 88/1989, sem kveður á um að öll hús sem reist eru fyrir 1850 skulu vera friðuð.¹² Af þessu má ráða að sérfræðingar Húsafriðunarnefndar töldu að svo mikið sé eftir af upprunalegum viðum í húsinu að rekja megi uppruna þess til ársins 1848 þegar það var byggt í Flatey.

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 28. desember, 2023

Heimildaskrá

1
Ásgeir Ásgeirsson (1997). Saga Stykkishólms II. Miðstöð Vesturlands. Saga Stykkishólms 1845-1892, bls. 368-370. Stykkishólmi: Stykkishólmsbær.
2
Ásgeir Ásgeirsson (1997), bls. 370-371.
3
Ásgeir Ásgeirsson (1997), bls. 370.
4
Ásgeir Ásgeirsson (1997), bls. 371.
5
Bragi S. Jósepsson (2004a). Eitt stykki hólmur eða Stykkishólmsbók hin skemmri, bls. 238. [Stykkishólmur:] Mostrarskegg.
6
Bragi S. Jósepsson (2004a), bls. 238.
7
Ásgeir Ásgeirsson (1997), bls. 371.
8
Hörður Ágústsson (2000). Íslensk byggingararfleifð I. Ágrip af húsagerðarsögu 1750-1940, bls. 163. Önnur prentun, fyrst gefin út 1998. [Reykjavík:] Húsafriðunarnefnd ríkisins.
9
Ægir Jóhannsson (2010, 10. september). Tölvupóstur.
10
Bragi S. Jósepsson (2004b). Hús og vatnsbrunnar í Stykkishólmi á fyrri hluta 20. aldar, bls. 80. [Stykkishólmur:] Mostrarskegg.
11
Bragi S. Jósepsson (2004a), bls. 231.
12
Minjastofnun Íslands (ódags.). Friðlýst hús og mannvirki. Silfurgata 4 (Kúldshús), Stykkishólmi; Þjóðminjalög nr. 88/1989.

Deila færslu

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 28. desember, 2023